Skip to content
بایگانی موضوع روزنوشت .

ذوالقرنین و کورش

چند سال پیش در فیلم مستندی که یکی از شبکه‌های تلویزیون مالزی در باره ذوالقرنین ساخته بود، گفته بودم که احتمالاً ذوالقرنین دارای صفاتی از کورش است که به اسکندر تعمیم یافته و شاید دربردارندهٔ شخصیت هر دوی آنان باشد. اما اکنون آن احتمال را نادرست می‌دانم. کسی که در سورهٔ کهف قرآن کریم «ذی‌القرنین» (ذوالقرنین) نامیده شده، کلاً و جزئاً هیچ شباهت و نسابت و ربط و ارتباط و پیوند و پسوندی با کورش هخامنشی (و نیز اسکندر مقدونی) ندارد.

نگرانی‌هایی پیرامون منشور کورش

امروزه تبادل فرهنگی و دادوستدِ امانیِ اشیای باستانی، امری متداول و مکرر در میان موزه‌های جهان است. اما به دلیل اینکه موزه‌های ایران تاکنون در چنین تبادلاتی شرکت نکرده بوده‌اند و صرفاً «دهندۀ آثار» بوده‌اند و نه «گیرندۀ آن»، چنین رویدادی برایشان بسیار مهم جلوه کرده است.

نگرانی پیرامون آسیب‌رسیدن به منشور کورش تا اندازه‌ای بجا و تأمل‌پذیر است و تا اندازه‌ای بی‌مورد. با توجه به اینکه گاهی در دستگاه میراث فرهنگی کشور بی‌توجهی‌هایی به آثار باستانی دیده شده و تخریب یا سرقت آنها به فراوانی و به تناوب روی داده است، چنین نگرانی‌هایی طبیعی هستند و حساسیت و سوءظن علاقه‌مندان را بر می‌انگیزد. اما از سوی دیگر، احتمال تخریب یا سرقت منشور کورش بعید به نظر می‌رسد. چرا که آسیب‌دیدگی، گمشدن یا دزدیده شدنِ آثار موزه‌ها، معمولاً عامل بیرون از موزه نداشته و عوامل آن در داخل موزه‌ها بوده‌اند. اما در این مورد خاص- با توجه به شهرت و پشتیبانی خبری گسترده- گمان نمی‌کنم که خطری «جسمی» منشور کوروش را تهدید بکند. […]

نمایش موقت منشور کورش در ایران

نگارش منشور کورش در ادامۀ یک سنتِ دیرینۀ پادشاهانِ بابل و آشور برای ثبت رویدادها بوده است. نیمه نخستِ این کتیبه از زبان گویندۀ ناشناسی که به احتمال یکی از رویدادنامه‌نگاران یا بزرگان بابل بوده، نویسانده شده و کورش با ضمیر سوم شخص خطاب شده است. نیمۀ دوم کتیبه با ضمیر اول شخص و از زبان کورش بازگو شده است.

اما به‌رغم برخی صفات نیکی که به کورش منسوب می‌شود، نمی‌باید او را سرای نقدناپذیری و مطلق‌اندیشی سوق داد و از او یک بُت مقدس و بی‌اشتباه تراشید. حمله کورش به کشور مستقل بابل و چندین کشور دیگر (بدون اینکه با آنها در حال جنگ بوده باشد) قابل دفاع نیست. ورود کورش بدون جنگ و خونریزی به شهر بابل، نه بخاطر تمایلات شخصی او (که فرمانده یک سپاه بزرگ و مسلح بوده) که به دلیل تسلیم شدن بابل بوده است. پس از کورش، تمدن درخشان بین‌النهرین و نیز سنت دیرین رویدادنامه نگاری در آنجا برای همیشه از بین رفت و کتیبه کورش آخرین نمونه رویدادنامه‌های رایج در بین‌النهرین بوده است. […]

تخریب کتیبه اورارتویی قلعه جوان

با اینکه شمال‌غربی ایران و نواحی آذربایجان، کردستان و به ویژه پیرامون دریاچه ارومیه/ اورمیه یکی از سرزمین‌های تابعه دولت اورارتو (سده نهم تا سده ششم پیش از میلاد) بوده و آثار فراوانی از این تمدن بزرگ باستانی در این مناطق باز مانده است؛ اما کوشش برای شناخت و مطالعه و معرفی آثار اورارتویی در […]

کتاب درفش‌های اورارتویی در دست چاپ

تألیف کتاب «درفش‌های اورارتویی» به پایان رسید و به ناشر سپرده شد. این کتاب پژوهشی است بر روی چندین لوح مفرغین اورارتویی و با اصالت مشکوک که در زمان نامعلومی در شمال غربی ایران کشف شده و در سال ۱۳۵۴ (۱۹۷۵ میلادی) در حراجی ساتبی (Sothby) لندن فروخته شده‌اند. از محل نگهداری فعلی این آثار اطلاعی در دست نیست. در این لوح‌های مفرغین، علاوه بر وجود چندین طرح درفش باستانی، نگاره‌ها و نمادهایی از خدایان کیهانی همراه با نقوش خورشید و ستارگان و برج‌های فلکی دیده می‌شود. […]

نگاهی به وضعیت موزه و موزه داری در ایران

چنانکه پیش از این خبر داده بودم، قرار بود امشب به ابتکار رادیو فرهنگ مناظره‌ و گفتگویی میان مسئولان میراث فرهنگی و این نگارنده برگزار شود که مجری برنامه به شنوندگان اطلاع داد رئیس سازمان میراث فرهنگی و مدیر جدید موزه ملی ایران در آخرین لحظات از شرکت در برنامه انصراف داده‌اند. آنچه که در زیر می‌آید، متن صحبت‌هایم در آن رادیو است که بنا به معذوراتِ معمول چنین برنامه‌هایی، به شکل نیمه‌تمام به پایان رسانده شد (نسخه صوتی را بعدها به این صفحه پیوست می‌کنم): معتقدم که اصولاً در ایران آن چیزی که در عرف جهانی بدان موزه می‌گویند، وجود خارجی ندارد. با تعبیر «موزه مادر» نیز مخالفم؛ چون موزه‌ها زاد و ولد نمی‌کنند و سلسله مراتب ندارند و هر کدام هویتی مستقل و متمایز دارند. آنچه که عملاً در ایران به اسم موزه وجود دارد و به چشم می‌آید، صرفاً جعبه آینه‌های بزرگی است که نبونید پادشاه بابل نیز در خانه خود داشته است. در دوران معاصر، موزه‌ها صرفاً به مکانی اطلاق نمی‌شوند که تعدادی از آثار باستانی یا هنری را در جعبه‌هایی به تماشای عموم بگذارند؛ بلکه موزه‌ها وظیفه حفظ و نگهداری مطمئن، برنامه‌های پژوهشی و کارگاه‌های آموزشی، انتشار نشریات و حامل‌های چند رسانه‌ای، تعامل گسترده با موزه‌ها و مؤسسات پژوهشی، اجرای عملیات باستان‌شناختی بررسی و کاوش، و بسیاری فعالیت‌های فرهنگی دیگر را نیز دارند. موزه‌ها نیازمند کتابخانه‌های غنی و آزمایشگاه‌های تخصصی گوناگونی هستند که ابتدایی‌ترین آنها (که ابزارهای سالیابی و قدمت‌سنجی باشد) در هیچیک از موزه‌های ما و حتی در هیچیک از دیگر سازمان‌ها و مؤسسات ما وجود ندارد. […]

انتشار کتاب چارتاقی‌های ایران

در این کتاب پیوند چارتاقی‌های ایران با زمان، تقویم و تغییرات سالانه میل خورشید بر اساس مطالعات میدانی و شواهد ملموس و مشاهده‌پذیر بررسی می‌شود. در دانش اخترباستان‌شناسی، بناهایی با چنین ویژگی‌ها و خصوصیاتی را «رصدخانه خورشیدی» (Solar Observatory) یا «سازه‌های تقویمی» (Calendric Structure/ Kalenderbauten) می‌نامند. همچنین ممکن است که نام‌های «مهربین»، «خوروین/ خوربین» و «بازه هور» (روزنه خورشید) که از دیرباز برای نامگذاری برخی از این بناها بکار رفته و در زبان فارسی نیز شناخته‌شده هستند، نامی کهن با معنای فراموش‌شده برای این گونه از بناها بوده باشند. […]

هزارمین سالگرد پایان سرایش شاهنامه فردوسی

فردا بیست و پنجم اسفندماه 1388، یک‌هزار سال تمام خورشیدی از روز پایان سرایش شاهنامه فردوسی می‌گذرد. از آنجا که سال 400 قمری از 9 شهریور 388 خورشیدی آغاز شده و در 28 مرداد سال 389 خورشیدی به پایان رسیده است؛ روز «اِرد» یا 25 اسفند در این دامنه زمانی، مطابق با سال 388 خورشیدی می‌شود. به دیگر سخن، 25 اسفند سال 388 هجری خورشیدی برابر است با آدینه‌روز، 21 رجب سال 400 هجری قمری (1± روز). به این ترتیب، امروز هزاره شاهنامه است و یک‌هزار سال تمام خورشیدی از زمان پایان سرایش شاهنامه می‌گذرد. […]

چاپ کتاب اسپیت‌نامه

بیست و هشتمین کتاب نگارنده با عنوان «اسپیت‌نامه- بیست و دو گفتار در زمینه جشن‌ها و پژوهش‌های ایرانی» منتشر شده است. در این کتاب گفتارهایی پیرامون اخترباستان‌شناسی، گاهشماری و سازه‌های خورشیدی، جشن‌ها و گردهمایی‌های ایرانی، باستان‌پژوهی، کتیبه‌ها و متون کهن عرضه شده است. برخی از این گفتارها پیش از این در سمینارها و همایش‌ها ارائه […]

گزارش‌هایی از دیدار یلدای خورشید در بناهای تقویمی ایران

پیرو فراخوان پیشین، برنامه سالانه دیدار طلوع خورشیدِ انقلاب زمستانی با شرکت گروه‌های فراوانی از دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی و نیز کسانی که مایل بودند نظریهٔ نگارنده پیرامون کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران را از نزدیک بررسی نمایند، در بامداد روز یکم دی‌ماه در محل چارتاقی‌ها برگزار شد.

امسال برخلاف سال‌های پیش، برنامه دیدار خورشید منحصر و متکی به چارتاقی نیاسر نبود و علاوه بر برنامه‌های معمول چارتاقی نیاسر که با همت و کوشش رصدخانه دانشگاه کاشان برگزار می‌شود، برنامه‌های مشابه دیگری نیز در چارتاقی بتخانهٔ آتشکوه، چارتاقی نویس، چارتاقی بازه‌هور و چارتاقی جره برگزار شد. عکس‌ها و گزارش‌های این برنامه‌ها، به مرور و پس از اینکه بدستم برسند، در اینجا منتشر خواهند شد. […]

نامه‌ای به فرهنگستان هنر

ریاست محترم فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران با توجه به برکناری جناب آقای مهندس میرحسین موسوی (معمار و هنرمند توانا، معتمد هنرمندان ایران و صاحب آثار برجسته و فراوان در زمینه معماری و نگارگری) از ریاست فرهنگستان هنر، نبود انگیزه و تمایل قلبی خود به همکاری‌های آتی را اعلام می‌دارم و تقاضا دارم طرح پژوهشی […]

انتشار کتابی ارزنده در زمینه صخره‌کندهای پیش‌تاریخی ایران

صخره‌کندهای پیش‌تاریخی یا هنر صخره‌ای به آثار نگارین و عموماً منقوری اطلاق می‌شود که انسان پیش از تاریخ (و گاه دوران تاریخی) بر روی دیوارهٔ صخره‌های سنگی و غارها و اشکفت‌ها پدید آورده است. نقوشی از بز و دیگر جانوران، صحنه‌های شکار و آیین‌هایی ناشناخته که در سراسر جهان پراکنده‌اند و شباهت شگفت‌انگیزی به یکدیگر […]

حکایت سفر منشور کورش

مدتی است که عده‌ای نیز از روی احساسات و با ذوق‌زدگی سخن از «بازگشت» منشور می‌گویند. در حالیکه منشور کورش هیچگاه در ایران نبوده که بخواهد به ایران «بازگردد». منبع چنین اخبار مکرر و نادرستی، معمولاً مقامات سازمان میراث فرهنگی و رسانه‌های وابسته به آنان بوده است که شاید خواسته‌اند با چنین «اخبار خوش» افکار […]

انتشار نمودار شاهنامه فردوسی

به تازگی «نمودار شاهنامه فردوسی» و جزوه راهنمای همراه آن، توسط خانم فرانک دوانلو چاپ و منتشر شده است. همواره جای چنین اثری در میان دوستداران شاهنامه و تاریخ روایی ایران خالی بود که بتوانند در یک نمودار بزرگ و مفصل، همزمانی پادشاهان، پهلوانان و دیگر نام‌آوران را ببینند و تصور روشنی از آن داشته […]

راه‌اندازی وب‌سایت فرهنگنامه عکس ایران

چنانکه وعده داده بودم، نسخه آزمایشی وب‌سایت فرهنگنامه عکس ایران آغاز بکار کرد و به مرور بر تعداد عکس‌ها و صفحات دیگر آن افزوده خواهد شد. فرهنگنامه عکس ایران، کتابی است که چاپ نخست آن در سال ۱۳۷۲ و چاپ دوم آن در سال ۱۳۷۶ به دو زبان فارسی و انگلیسی چاپ و منتشر شد […]

پاسخی به خبرگزاری میراث آریا

سردبیر محترم خبرگزاری میراث آریا (وابسته به سازمان میراث فرهنگی) در تاریخ ۱6 شهریورماه ۱۳۸۸، بخش‌هایی مثله‌شده از مقالهٔ این نگارنده با نام «سفر الواح هخامنشی از تخت جمشید به شیکاگو» برخلاف موازین قانونی و انسانی در وبگاه آن خبرگزاری منتشر شده است. از آنجا که این مقاله پیش از این با نام «لوحه های […]

تخریب و نابودی نگاره‌های باستانی غار دوشه در لرستان

آقای حسن افشاری- پژوهشگر تاریخ نقاشی ایران- که به پیشنهاد نگارنده برای مطالعات میدانی پیرامون نگاره‌های پیش‌تاریخی غار دوشه به دره رود کشکان در شمال شرقی کوهدشت لرستان سفر کرده بود، با اخباری غم‌انگیز و دردآور و حیرت‌انگیز از سفر بازگشت. بنا به اخبار و عکس‌های ایشان، تمامی بیش از یکصد نگاره باستانی غار دوشه […]

اختلاف‌‌هایی در زمینه پرچم ایران

در سال‌های اخیر و به ویژه در دو ماه گذشته، اختلاف‌نظرهایی میان شرکت‌کنندگان در گردهمایی‌های گوناگون بر سر پرچم ایران (که با خود حمل می‌کرده‌اند) بروز نموده است. این اختلاف‌ها در میان ایرانیان مقیم خارج از کشور بسیار شایع‌تر بوده و به مقاله‌ها و اظهارنظرهای متعددی در رسانه‌ها منجر شده است. اختلاف اصلی بر سر […]

پاسخی به روزنامه وطن امروز

سردبیر محترم روزنامه وطن امروز در صفحه نهم آن روزنامه به تاریخ 13 تیرماه 1388، مقاله‌ای از این نگارنده با نام «دیدار طلوع خورشید در چارطاقی نیاسر- شادمانی در روناک آیینی» برخلاف موازین قانونی و انسانی منتشر شده است. از آنجا که این مقاله پیش از این با نام «جشن‌های کهن آغاز تابستانی و دیدار […]

بزرگداشت استاد موسی اکرمی

در شامگاه سی‌ام خرداد ۱۳۸۸ مراسم بزرگداشت آقای دکتر موسی اکرمی- فیزیکدان، تقویم‌شناس و متخصص برجسته تاریخ و فلسفه علم روزگار ما و یار و همراه زنده‌یاد استاد احمد بیرشک در مرکز علوم و ستاره‌شناسی تهران برگزار شد. با اینکه بخاطر اوضاع و احوال این روزهای میهن ما، آمادگی سخنرانی و شرکت در هیچ برنامه‌ای را نداشتم و همه […]

باراک اوباما و پذیرفتن نقش آمریکا در براندازی دولت مصدق

دولت مردمی دکتر محمد مصدق در 28 مرداد 1332 با کودتایی که آمریکا و سرویس اطلاعاتی بریتانیا در ایران (به سرپرستی شاپور ریپورتر) ترتیب دادند، سرنگون شد و یکی دیگر از فرصت‌هایی که ایرانیان برای برقراری حکومت دموکراتیک به دست آورده بودند، با دخالت آمریکا و انگلیس از بین رفت. از آن زمان، دولت‌های مداخله‌گر […]

خواهش می‌کنم در انتخابات شرکت کنید و به میرحسین موسوی رأی بدهید

شانزده سال است که کتاب‌ها و نوشته‌های مرا می‌خوانید، ده سال است که سخنرانی‌ها و مصاحبه‌هایم را می‌شنوید و چهار سال است که با این وبلاگ‌ها در کنارتان هستم. در این مدت هرگز سخنی که به سیاست روز بپردازد، از من ندیدید و نشنیدید. اولین بار در دهم فروردین سال ۱۳۵۸ در انتخابات شرکت کردم […]

نوشتارهای خواندنی در شماره تازهٔ ماهنامه صنعت چاپ

ماهنامه صنعت چاپ، مجله‌ای تخصصی است که سالهاست به همت آقای مرتضی کریمیان منتشر می‌شود. در شماره اخیر این مجله (فروردین ۱۳۸۸) مطالب خواندنی و جذابی وجود دارد که نشان از تغییراتی در محتوای مجله می‌دهد. در مقاله‌ای که آقای اشکان صالحی با نام «از ناصریه تا ناصرخسرو» نوشته‌اند، قدیمی‌ترین چاپخانه‌ها و کارگاه‌های حروف‌ریزی و […]

دوره آموزشی اخترباستان‌شناسی و بناهای تقویمی ایران

همزمان با هفته جهانی نجوم، یک دوره پنج روزه آموزشی برای آشنایی مقدماتی با اخترباستان‌شناسی در تالار کاخ سعدآباد برگزار می‌شود. این کارگاه از روز شنبه ۱۲ اردیبهشت ۱۳۸۸ آغاز می‌شود و در روز ۱۶ اردیبهشت پایان می‌پذیرد. ساعت برگزاری نشست‌ها از ۹ بامداد به مدت چهار ساعت خواهد بود. […]

انصراف از همکاری با سمینار چارتاقی‌های ایران

صفحه اصلی و راهنمای مطالب موجود در باره چارتاقی‌ها مدیریت محترم امور پایگاه‌های سازمان میراث فرهنگی چنانچه استحضار دارید، پس از نامه مورخه ۲۷ بهمن ۱۳۸۶ جنابعالی، طرح مقدماتی سمینار چارتاقی‌های ایران به مناسبت سال جهانی نجوم را در ۳۰ فروردین ۱۳۸۷ تقدیم داشتم. از آن پس نشست‌ها و گفتگوهای فراوانی در زمینه برنامه‌ریزی و […]

روشنان آسمانی: پایان ساخت فیلم مستند از بناهای تقویمی ایران

«روشنان آسمانی» یک فیلم مستند بلند و ۱۵۰ دقیقه‌ای است که از بناهای تقویمی و نجومی ایران ساخته شده است. روز گذشته آقای محسن رمضانزاده- کارگردان این فیلم- خبر از پایان کوشش‌های دوساله خود برای ساخت این فیلم داد و نسخه‌ای از فیلم نهایی را از روی لطف همیشگی‌اش برایم فرستاد. در «روشنان آسمانی» بیننده می‌تواند با نماهایی از بناهای تقویمی ایران و چگونگی طلوع خورشید در آنها آشنا شود و به یاری نقشه‌های متحرک و پویانمایی‌های بازسازی‌شده، تصور نسبتاً کاملی از چگونگی پیوند میان خورشید و بناهای تقویمی کسب کند. […]

به خاطره جاودان مینا کشورکمال

پانزدهم بهمن ماه امسال، ۲۲ سال از ترور و جانباختن تلاشگر آرزومند آزادی و عدالت و سربلندی افغانستان و مردمان آن می‌گذرد. مبارزی مستقل، شجاع و خستگی‌ناپذیر که بسا زودتر از دیگران پی به برنامه امپریالیسم برای گسترش بنیادگرایی مذهبی در منطقه برد و جانش را بر سر آرمان‌های بزرگ و انسانی‌اش نهاد. مینا کشورکمال […]

نقدی بر کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران

فصلنامه گلستان هنر در شماره یازدهم خود که در بهار امسال منتشر شده است، مقاله‌ای با نام «مهرین اصفهان، آتشگاهی در باغ» از آقای یاغش کاظمی منتشر کرده که بخشی از این مقاله در نقد و رد کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران است. چون تاکنون و پس از هفت سال از انتشار نظریه این نگارنده («نظام […]

انتشار کتاب ارزندهٔ واژه‌های فارسیِ عربی شده

در حالیکه ذخیره واژگان عربی در زبان فارسی فراوان است، واژه‌های بسیاری نیز از زبان فارسی به زبان عربی راه یافته است. در سده اخیر دانسته‌شده که شماری از واژگان قرآن و انبوهی از لغات زبان عربی از زبان‌های متداول در بین‌النهرین باستان و زبان‌های ایرانی و از جمله فارسی برگرفته شده و سپس مطابق […]



web analytics