نوروز طبیعی، روزی است که در آنروز خورشید به نقطه اعتدال بهاری برسد. برای تشخیص نوروز در این تعریف، ارتفاع خورشید را در روزهای نزدیک به اعتدال بهاری اندازهگیری میکردهاند تا هنگامی که ارتفاع خورشید به هنگام ظهر حقیقی برابر با عرض جغرافیایی ناظر شود. روش دیگر برای تشخیص نوروز، ساخت سازهها و شاخصهای خورشیدی بوده که بتوان از روزنهها یا فاصله میان پایههای آن، طلوع خورشید نوروزی یا خورشیدی که میل آن صفر درجه شده است را تماشا کرد و رصد نمود. بدیهی است که در چنین شیوههایی، آغاز سال نو (اگر مبدأ سال اعتدال بهاری بوده باشد) الزاماّ همزمان با نوروز تقویمی نیست. اما نوروز تقویمی- بنا به تعریفی که خواجه نصیر طوسی، اُلُغبیک و ملامظفر گنابادی بر اساس دانشهای کهنتر به دست دادهاند و تاکنون اعتبار خود را حفظ کرده است- عبارت است از «روزی که خورشید تا زمان عبور از نصفالنهار محل به نقطه اعتدال بهاری رسیده باشد». [...]
جشن بُتیگان: روزی مناسب برای بزرگداشت هنر و هنرمندان
نگارنده بر این گمان است که چنانچه قرار بر انتخاب روزی برای گرامیداشت و بزرگداشت هنر و هنرمندان، و یا برگزاری جشنوارهها و گردهماییهای هنری باشد، جشن بتیگان در پانزدهم دی ماه مناسبترین انتخاب ممکن برای این روز خواهد بود. از آنجا که در فرهنگ و باورهای ایرانی، مناسبتی در گرامیداشت هنر دیده نشده و یا تاکنون شناخته نشده است، به ناچار میباید یا بر اساس رویدادهای هنری معاصر چنین روزی را برگزید و یا اینکه به سراغ آیینها و باورداشتهای کهنی رفت که تا اندازهای با هنر پیوستگی داشته باشند. در حالت دوم، «جشن بتیگان/ پیکرتراشی» در نیمه دی ماه پیوندهای چشمگیری با هنر و آفرینشهای خلاقانهٔ هنری دارد. با اینکه منابع مطالعه و بررسی پیرامون این جشن بسیار محدود هستند و به مرور زمان از میان رفتهاند، اما با همان اندک منابع نیز میتوان تا اندازهای با این آیین کهنسال و فراموششده آشنا شد. ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» گزارشی بسیار کوتاه در بارهٔ این جشن آورده است که بهرغم کوتاهی، مهمترین سند برگزاری چنین جشنی در متون کهن است: ادامه »
سخنی دیگر در باره زمان جشن اسفندگان و دیگر جشنهای ایرانی
همواره در نزدیکی هر یک از جشنهای ایرانی، نامههای زیادی میرسد که در باره زمان درست جشنهای ایرانی پرسشهایی شده است. با اینکه در این باره بسیار گفته و نوشتهام، اما بار دیگر نیز پاسخ به پرسش انجمن گرامی آریابوم را در اینجا میگذارم تا پاسخ دیگر دوستان را نیز با ارجاع به این صفحه [...]
جشن بهاربد و روز پیامآوری زرتشت
در زمانی که گاهشماری گاهنباری یا کهنترین گاهشماری شناختهشده ایرانی، روایی داشته و هنوز هم نشانههایی از آن کموبیش برجای مانده است؛ آغاز و میانه هر یک از فصلهای سال با سرور و شادمانی، جشن گرفته میشده است. یکی از این جشنهای سالیانه که در پانزدهم اردیبهشت یا روز دیبهمهر از اردیبهشتماه برگزار میشده، عبارت [...]
آیین قالیشویان اردهال: بازماندی کهن از جشن تیرگان و آرزوی باران
آیینها و باورداشتهای مقدس، همواره برای مردمان باورمند بدان، به عنوان یک اصل مقدس و گرامی زنده میمانند و در کشاکش رویدادهای زمانه و هنگامههای گوناگون، تنها از شکلی به شکل دیگر در میآیند و یا وجه تسمیه خود را تغییر میدهند. نیایشگاهها، زیارتگاهها و هرگونه مکان مقدس دیگری نیز به همین گونه و در [...]
یکم و شانزدهم مهرماه: جشن میتراکانا، جشن مهرگان
برگرفته از کتاب «جشنهای مهرگان و سده»، ۱۳۸۴، از همین نگارنده، با بازنگری و افزودهها «مـا خواهانیم که پشتیبان کشـور تـو باشیم مـا نمیخـواهیـم از کشـور تـو جــدا شـویـم نمـیخـواهـیـم از خـانـه خــود جــدا شـویـم مبــاد جــز ایــن ای مـهــــر نیـــرومنــد!» (اوستا، مهر یشت، بند ۷۵) پیشگفتار این جستار به درخواست جوانانی نگاشته شد که [...]
چارشنبهسوری در دو متن کهن
در هیچیک از متون باقیمانده پیش از اسلام اشارهای به جشن چهارشنبه سوری نشده است. در اوستا، کتیبههای عیلامی، هخامنشی، اشکانی و ساسانی و نیز در متون پهلوی و حتی در روایتهای مورخان یونانی در باره ایران نیز در باره جشن چارشنبهسوری سخنی گفته نشده است. متون دوران پس از اسلام نیز در این باره [...]
جشن شهریورگان: زادروز داراب (کورش؟) و مرگ مانی
شهریورروز از شهریورماه یا چهارمین روز این ماه، برابر است با جشن شهریورگان که از آیینها و مراسم وابسته به آن هیچگونه آگاهی در دست نیست. برگزار نشدن آیینهای جشن شهریورگان توسط ایرانیان در زمانی طولانی، موجب شده است تا همه جزئیات آن به فراموشی سپرده شود و حتی در متون کهن نیز آگاهیهای چندانی [...]
A fight between “Teshtar” and “Apoush” in sky
About 4000 years ago, Persian had too low rain and whether at that time so hot as a result some beliefs had grown up at ancient Persia (Iran). One of beliefs says “Teshtar” (Sirius) is responsible for raining and its opposite is “Apoush” (Cabalatrab/ Antares). In “Teshtar Yasht” (a part of Avesta) these two stars fight with each other (this is one of the oldest plays of mankind history). At this play some times Teshtar wins and sometimes Apoush. Here is a question what is the reason of growing such beliefs? For finding its answer we should be familiar with their annual rising and setting. [...]
جشن تیرگان: نبرد تشتر و اپوش در آسمان ایرانزمین
English ایجاد شرایط آبوهوایی گرم و خشک و سالهای کمباران در فلات ایران به ویژه در حدود چهار هزار سال پیش موجب پیدایش برخی باورهای کیهانی در دوران باستان شده است. در نمونهای از این اعتقادها، ستاره «تِـشتَـر» (شباهنگ/ شِعرای یمانی) ستاره بارانآور دانسته شد و ستاره «اَپوش» (اَپَـئوشَـه/ قلبالعقرب) دیو خشکسالی و از بین [...]
جشنهای کهن آغاز تابستانی و دیدار طلوع خورشید در چارتاقی نیاسر
در آغاز تابستان، خورشید از بالاترین جایگاه طلوع خود در افق شمال خاوری برمیدمد و در بالاترین جایگاه غروبگاهی خود در افق شمال باختری فرو میرود. حرکت روزانه خورشید در آسمان نیز در این هنگام به بالاترین خط سیر خود باز میرسد که بیش از دیگر روزهای سال به قطب آسمانی نزدیک شده و در [...]
جشن زنانه سیزدهبدر
چون از عبارت جالب «جشن زنانه» نام ببردید، ابتدا در باره این احتمال توضیح دهید. شواهد مردمنگاری و منابع مکتوب در یکی- دو سده پیشین، جای تردید کمی در این باره میگذارد. ادوارد پولاک، پزشک اتریشی ناصرالدینشاه و معلم مدرسه دارالفنون در سفرنامه خود به سال ۱۲۴۳ خورشیدی (۱۸۶۵ میلادی) گزارش کرده است که زنان [...]
حاجی فیروز: پیامآور نوروزی
حاجی فیروز چیست؟ اجازه بدهید از یک پیشسخن کوتاه بیاغازم. خاستگاه جشنها و آیینهای ایرانی، پیوندی ژرف و شگرف با پدیدههای کیهانی و هستیشناسانه، و همچنین با ویژگیهای اقلیمی و زیستبومی دارد. اما روش برگزاری این آیینها در فرهنگ ایرانی، بیشتر از دیگران با واقعیتها نزدیکی دارد و رمزینههای موجود در آن به یکپارچگی با [...]
نوروز و آیینهای آن
کوشش ایرانیان برای همزیستی آشتیجویانه جوامع بشری و پاسداشت زیستبوم چندی پیش خانم میرزادگی با نگرانی از نامهها و پیامهایی سخن میراند که گویا بسیاری از ایرانیان دور از میهن برای برگزاری آیینهای گروهی نوروزی با دشواریهایی روبرو شدهاند. ایشان خواهان بودند نوشتاری فراهم شود تا با ترجمان آن به زبانهای گوناگون، توسط ایرانیان مقیم [...]
چارشنبهسوری
گزیدهای از پرسش و پاسخ با این نگارنده در نشستهای سخنرانی هفتگی در بنیاد فرهنگی جمشید، بازنویسی از روی نوار به کوشش خانم زهره بیگی قدمت چارشنبهسوری چقدر است و آیا درست است که چون در ایران باستان ایام هفته وجود نداشته و زرتشتیان هم این رسم را برگزار نمیکنند، پس سنتی جدید است؟ اسناد [...]
آیین برافراشتن درفش کاویانی در سرزمین درفشهای برافراخته
برگرفته از سخنرانی این نگارنده در همایش بینالمللی نوروز، ارگ بم، اسفندماه ۱۳۷۹ شهر بلخ در شمال افغانستان امروزی و در نزدیکی رود آمودریا (جیحون) قرار داشته است. مردمان این شهر پس از ویرانی آن به دست قیس بن هیثم، شهر جدید بلخ را در بیست کیلومتری شرق آن بنا کردند که امروزه به نام [...]
جشن اسفندگان: روز گرامیداشت زمین بارور و بانوان
ماه اسفند و به ویژه روز پنجم آن که در همه تقویمهای ایرانی «اسفندروز» نامیده میشود؛ از روزگاران کهن، ماه و روز گرامیداشت زمین بارور و بانوان در فرهنگ ایرانی دانسته میشده است. واژه فارسی اسفند یا سپندارمذ، از واژه پهلوی «سپندارمد» و اوستایی «سپَـنتَـهآرمَـئیتی»، برگرفته شده است. اصل این نام همانا «آرمئیتی» است که [...]
جشن سده: جشن بزرگ آتش با خاستگاه کیهانی
جشن «سَـدَه» بزرگترین جشن آتش و یکی از کهنترین آیینهای گروهی و اشتراکی شناخته شده در ایران باستان است. در این جشن و در آغاز شامگاه دهم بهمنماه، همه مردمانِ سرزمینهای ایرانی بر بلندای کوهها و بام خانهها، آتشهایی برمیافروخته و هنوز هم کموبیش بر میافروزند. مردمان نواحی مختلف در کنار شعلههای آتش و با [...]
شب چله (یلدا): شب زایش خورشید و آغاز سال نو میترایی
دیر زمانی است که مردمان ایرانی و بسیاری از جوامع دیگر، در آغاز فصل زمستان مراسمی را برپا میدارند که در میان اقوام گوناگون، نامها و انگیزههای متفاوتی دارد. در ایران و سرزمینهای همفرهنگ مجاور، از شب آغاز زمستان با نام «شب چله» یا «شب یلدا» نام میبرند که همزمان با شب انقلاب زمستانی است. [...]
آیین ها و جشن های ایران باستان
لطفاً برای این موضوع به بخش زیر بنگرید: جشنها و آیینها کلیدواژگان: ایران باستان، گاهشماری، تقویم، جشن های ایرانی، اسطوره های ایرانی، هخامنشی، زرتشتی، آریاییان، شب چله.
