روز گذشته، تازهترین کتاب نگارنده با عنوان «چارتاقیهای ایران» منتشر شد. در این کتاب، آخرین پژوهشها و مطالعات میدانی پیرامون کاربری تقویمی چهارطاقی های ایران در اختیار دوستداران اخترباستان شناسی قرار گرفته است. این کتاب به همت انتشارات ایرانشناسی و با قیمت دوازده هزار تومان منتشر شده و در غرفه این ناشر در بیست و سومین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران عرضه شده است.
در پیشگفتار کتاب آمده است: در این کتاب پیوند چارتاقیهای ایران با زمان، تقویم و تغییرات سالانه میل خورشید بر اساس مطالعات میدانی و شواهد ملموس و مشاهدهپذیر بررسی میشود. در دانش اخترباستانشناسی، بناهایی با چنین ویژگیها و خصوصیاتی را «رصدخانه خورشیدی» (Solar Observatory) یا «سازههای تقویمی» (Calendric Structure/ Kalenderbauten) مینامند. همچنین ممکن است که نامهای «مهربین»، «خوروین/ خوربین» و «بازه هور» (روزنه خورشید) که از دیرباز برای نامگذاری برخی از این بناها بکار رفته و در زبان فارسی نیز شناختهشده هستند، نامی کهن با معنای فراموششده برای این گونه از بناها بوده باشند.
از سال ۱۳۷۲ و همزمان با آغاز پژوهشهای اخترباستانشناختی در ایران توسط این نگارنده، حدود پنجاه چارتاقی در سراسر ایران با هدف مطالعه تناسب احتمالی با تغیرات میل خورشید و کاربری تقویمی آنها بررسی شد. سپس در سال ۱۳۷۴، چارتاقی نیاسر به عنوان یکی از سالمترین چارتاقیهای موجود در ایران برای تمرکز مطالعات میدانی انتخاب گردید. در سالهای بعدی، چارتاقیهای نویس تفرش و بتخانه آتشکوه نیز برای این منظور انتخاب گردیدند.
در این مدت ضمن بررسی چشمانداز افق و اندازهگیریهای لازم، کوشش شد تا راستاهای شاخص چارتاقی با تغییرات سالانه میل خورشید، مقایسه شوند. لازمه این برنامه، محاسبات نظری و مطالعات میدانی و سفرهای چندگانه سالانه برای مشاهده و ثبت وضعیت پرتوهای خورشید بود. برنامهای که دستیابی به نخستین نتایج قابل اتکای آن، هشت سال به درازا انجامید و هنوز نیز به پایان نرسیده است.
تاکنون، چگونگی ساخت بنا و قواعد سنجیده شده و بکار گرفته شده در آن در پیوند با زمان و حرکات سالانه و تغییرات میل محور خورشید تا اندازه زیادی تشخیص داده شده است. از کاربری و توانایی بنا به عنوان یک تقویم آفتابی و شاخص خورشیدی برای اندازهگیری زمان یا برای ثبت آیینیِ زمان در بنا آگاه شدهایم. اما همچنان نادانستههای زیادی از تواناییهای زمانسنجی چارتاقیها وجود دارد، چرا که پاسخ به همه پرسشها و ابهامات، به سالیان متمادی دیگری نیاز خواهد داشت.
اکنون در چارتاقی نیاسر، خطدیدهای طلوع و غروب خورشید در انقلابهای تابستانی و زمستانی به عنوان نقاط نهایی و اوج خطسیر سالانه خورشید با دقتی حدود یک درجه و خطدیدهای متعدد دیگری با دقت کمتر اندازهگیری شده است. اما پژوهشها و رصدهای سالیانه در چارتاقیهای نیاسر، نویس، بتخانه و چند نمونه مشابه دیگر در نواحی گوناگون ایران با هدف بررسی دقیقتر راستاها، مطالعه برای یافتن نقاط شاخصی از خط سیر خورشید در افق و سازگاری احتمالی با سازههای چارتاقی، مطالعه برای آشنایی با گاهشماری رایج در زمان ساخت بنا، و به ویژه بررسی امکان وجود راستاهایی برای زمانهای آیینی و جشنهای باستانی به ویژه در پیوند با آیین زروان و میترا، همچنان ادامه دارد.
البته وضعیت رو به تخریب برخی از چارتاقیهای ایران و بویژه چارتاقی نیاسر و وجود کمتوجهیها، نگرانیهای جدیای را پیش آوردهاند. چنانچه این سازه مهم علمی ایران باستان آسیبی غیر قابل جبران ببیند، هیچ بنای دیگری در ایران و جهان را نمیتوان جایگزین آن کرد.
آنچه در این کتاب آمده، تنها ناظر بر شرح و بررسی خصوصیات تقویمی و شاخصهای خورشیدی در چارتاقیها است و از کاربریهای احتمالیِ دیگر به دلیل نبود هیچگونه شواهد مکتوب یا ملموس سخنی به میان نیامده است. میتوان گمان داد که این دسته از بناها، دارای کاربردی به عنوان نیایشگاه خورشید، زروان یا میترا بوده باشند. اما تا پیداشدن شواهدی هر چند اندک نمیتوان این فرض را بسط داد. در باورهای عامیانه و سنتیِ مردمِ پیرامون چارتاقیها نیز نشانهها و روایتهای شایسته و درخور تأملی مشاهده نگردیده است.
سخن ظاهراً نادرستی که مدتهاست به موجب آن چارتاقیهای ایران را آتشکده خطاب میکنند، ادعایی است که نه تنها تاکنون شواهد باستانشناختی از آن در هیچیک از چارتاقیهای ایران به دست نیامده، که اصولاً ساختار این بناها که معمولاً در نواحی دورافتاده واقع شده و فاقد هرگونه در و دیوار و حریمی هستند، تناسبی با چنین کاربری ندارند. به هر حال آنچه که در این کتاب پیرامون ویژگیهای تقویمی چارتاقیها گفته آمده است، مغایرتی با کاربردهای احتمالی دیگر آن به عنوان نیایشگاه یا آتشکده و یا هرگونه کاربری دیگر ندارد و حتی نام چارتاقی نیز دلالت بر شکل و ساختار بنا میکند و نه دلالت بر کاربری آن.
گزارشهای نگارنده در زمینه کارآیی این بناها به عنوان یک تقویم آفتابی و شاخص خورشیدی، تاکنون در مقالهها، سخنرانیها، سمینارها و مصاحبههای گوناگونی بازگو شده و گزارشهای نخستین آن در کتابهای «نظام گاهشماری در چارتاقیهای ایران» (۱۳۸۰) و «بناهای تقویمی و نجومی ایران» (۱۳۸۳) منتشر شده بود.
رضا مرادی غیاث آبادی
همچنین بنگرید به:
گزارش خبرگزاریهای ایرن و میراث فرهنگی
گفتارهای دیگر:
- انتشار ترجمه انگلیسی چارتاقی هایدنتور
- انتشار کتاب «ایران چیست؟»
- نخستین جایزه چارتاقی نیاسر
- انتشار کتاب درفشهای اورارتویی آذربایجان
- انتشار چاپ جدید کتاب اوستای کهن
- انتشار کتاب کتیبه خارک
- پوزش بخاطر کتاب آتشکدههای ایران
- دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۶ در چارتاقی نیاسر
- دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۵ در چارتاقی نیاسر
- انقلاب تابستانی در چارتاقی نیاسر