در حالیکه ذخیره واژگان عربی در زبان فارسی فراوان است، واژههای بسیاری نیز از زبان فارسی به زبان عربی راه یافته است. در سده اخیر دانستهشده که شماری از واژگان قرآن و انبوهی از لغات زبان عربی از زبانهای متداول در بینالنهرین باستان و زبانهای ایرانی و از جمله فارسی برگرفته شده و سپس مطابق با قواعد و تصریف زبان عربی دچار تغییرات آوایی و گاه معنایی شده و مشتقاتی نیز برای آنها ساخته شده است.
سهم دانشمندان ایرانی (به عنوان بزرگترین و پرشمارترین نویسندگان متون عربی) در ورود واژگان ایرانی به این زبان و حتی ساخت دستور زبان و اصول صرف و نحو برای آن بسیار بارز بوده است. تشخیص واژگان دخیل در قرآن و زبان عربی، همواره کار سادهای نیست و نیاز به آشنایی با زبانهای دیگر متداول در منطقه، و نیز اصول و قواعد زبانشناسی و ریشهشناسی لغات دارد. از همین روی است که برخی نویسندگان متمایل به سرهنویسی بدون دقت و آگاهی کافی، بسیاری از لغات به ظاهر عربی را با اتکای صرف به ظاهر و حروف آن، عربی میپندارند و این یادمانهای گرانقدر و فراموششده زبان فارسی و دیگر زبانهای ایرانی را به سادگی به کنار مینهند. چنین واژگانی به ویژه در قلمرو دانش اخترشناسی بسیار فراوان هستند.
برای تشخیص واژگان دخیل در زبان عربی و قرآن، تاکنون کتابها و فرهنگنامههای گوناگونی منتشر شده است. مانند کتاب مشهور آرتور جفری Arthur Jeffery ا(۱۸۹۲-۱۹۵۹ میلادی) استاد استرالیایی زبانهای سامی در مدرسه مطالعات شرقی قاهره که به نام «واژههای دخیل در قرآن مجید» با ترجمه فریدون بدرهای به فارسی ترجمه و منتشر شده است (انتشارات توس، ۱۳۷۲). در این کتاب ۲۷۵ لغت غیرعربی معرفی شده است. متن اصلی و کامل آنرا در این نشانی ببینید:
The Foreign Vocabulary of the Qur’an
یکی دیگر از بهترین کوششها در این زمینه، کتاب «فرهنگ واژههای فارسی در زبان عربی» نوشته زندهیاد سید محمد علی امام شوشتری (۱۲۸۱-۱۳۵۱) است که انجمن آثار ملی آنرا در سال ۱۳۴۷ منتشر کرد و در بردارنده حدود سه هزار وامواژه و ریشههای آن است.
اثر مهم دیگر در این باره عبارت است از کتاب «الالفاظ الفارسیه المعرب» (بیروت، ۱۹۰۸ م) نوشته «السید ادی شیر اثوری» (۱۸۶۷- ۱۹۱۵ میلادی) زبانشناس و متخصص زبان و ادبیات سریانی. ادی شیر، اسقف کلیسای کاتولیک کلدانی و متولد شهر کرکوک (تابع دولت عثمانی وقت) بود. او در این کتاب ضمن معرفی واژههای دخیل فارسی در زبان عربی، آورده است که زبان عربی آکنده از لغات فارسی و زبانهای دیگر است و این لغات بگونهای ابدال و تصحیف شدهاند که تشخیص ریشه آنها از دشوارترین پژوهشهای ریشهشناسی است.
این کتاب ارزنده اکنون پس از گذشت ۹۹ سال از انتشار متن اصلی آن، به کوشش آقای سید حمید طبیبیان به فارسی ترجمه و منتشر شده است و میتواند راهگشایی اساسی در درک و شناخت وامواژههای فارسی در زبان عربی باشد:
ادی شیر، السید؛ واژههای فارسی عربی شده، ترجمه سید حمید طبیبیان، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۶ (پخش ۱۳۸۷)، ۲۹۲ صفحه.
کتاب «معجم المعربات الفارسیه» (بیروت، ۱۹۹۸) نوشته محمد التونجی (۱۹۳۳- )، دانشمند اردنی و دانشآموخته دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران نیز اثر مهم دیگری در بررسی واژگان فارسی متداول در عربی بشمار میرود که تاکنون به فارسی ترجمه نشده است.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
برای آگاهی بیشتر بنگرید به:
آذرنوش، دکتر آذرتاش؛ راههای نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان تازی (پیش از اسلام)، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۴٫
دوستخواه، دکتر جلیل؛ زبان فارسی از آشوب تا سامان، ماهنامه جهان کتاب، شماره ۲۰۵، اردیبهشت ۱۳۸۵، صفحه ۴۲ تا ۴۷٫
گفتارهای دیگر:
- انتشار کتاب کتیبه خارک
- تلطیف آوایی یکسان دو واژه تیر و تشتر
- انتشار کتاب چارتاقیهای ایران
- دیرینگی زبان فارسی و تأثیر آن بر ادبیات عربی دوره جاهلیت
- انتشار مأخذی مهم در زمینه ثنویت زرتشتی
- پیشگفتار کتاب فرهنگنامه عکس ایران
- افزودههای چاپ سوم کتاب: ایران، سرزمین همیشگی آریاییان
- چاپ کتاب اسپیتنامه
- انتشار کتابی ارزنده در زمینه صخرهکندهای پیشتاریخی ایران