پاسخ به پرسش خانم آناهید خزیر از خبرگزاری کتاب ایران
البته در پاسخ پرسش شما مبنی بر کتابهای مهمی که به تازگی در زمینه مطالعات ایرانی منتشر شدهاند، ممکن است دچار کوتاهی و کمبودی شوم که بخاطر ناآگاهی از انتشار برخی کتابها و یا فراموشکردن نام آنها باشد. اما با این وجود و با مقداری گستردهتر کردن مفهوم ایرانشناختی، میتوان از کتابهایی در این زیرمجموعهها نام برد:
ترجمه متنهای باستانی در زمینه انتشار آثاری از زبانهای باستانی ایرانی، دو ترجمه مستقیم از زبان پهلوی اهمیت فراوانی دارند که یکی از آنها برای نخستین بار به زبان فارسی منتشر میشود. این اثر عبارت است از ترجمان نخستین جلد موجود از کتاب بزرگ «دینکرد» که بزرگترین متن بازمانده به زبان پهلوی و به عبارتی دایرهالمعارف مزدیسنا دانسته میشود. این ترجمه که با آوانوشت متن پهلوی و یادداشتهای مفیدی همراه است، به کوشش آقای فریدون فضیلت انجام شده و انتشارات فرهنگ دهخدا آنرا منتشر کرده است. در این کتاب به دیدگاهها و آموزههای گوناگون دین بهی (که بعدها دین زرتشتی نامیده شد) پرداخته شده که از جمله فصلهایی با موضوعهای زیر را در بر میگیرد: دلایل پدید آمدن زلزله، ثوابها و گناهها، چگونگی نیایش و نماز، زنان خوب و بد، ثنویت و جدایی خاستگاه آفریدگارهای نیکی و بدی از یکدیگر، پاداش و مجازات خدایی، وظایف شهریاران در برابر مردم، فواید و امتیازهای ازدواج با محارم همچون پدر، مادر، خواهر و برادر، و اعتراض به کسانی که به این سنت خرده میگرفتهاند، بخشایش ایزدی، خاستگاه برخی بیماریها و بسیاری مطالب متنوع دیگر.
کتاب دوم، ترجمه کامل سنگنبشتههای موبد کرتیر، موبد قدرتمند اوایل عصر ساسانی و بنیانگذار دین بهی یا زرتشتی بعدی است که به کوشش آقای دکتر داریوش اکبرزاده و انتشارات پازینه تألیف و منتشر شده است. این کتاب نیز دربردارنده فهرستی از ترجمههای پیشین به زبانهای اروپایی و آوانوشت کامل متن اصلی است.
همچنین میتوان از کتاب مهم «کتیبههای هخامنشی» نوشته پییر لوکوک یاد کرد که خانم نازیلا خلخالی آنرا ترجمه و انتشارات قطره ناشر آن بوده است. در این کتاب متن تااندازهای کامل کتیبههای هخامنشی، همراه با توضیحات زبانشناسی و تاریخی آورده شده اما بدون آوانوشت متن اصلی است.
هنرهای ایرانی انتشارات فرهنگستان هنر در اقدامی شایسته، کتاب مصور و ارزنده روانشاد استاد حکمت یولداشف- معمار برجسته و عضو آکادمی علوم تاجیکستان- به نام «نقش و نگارهای معماری در تاجیکستان» (نقشهای رنگین بناها) را با ترجمه خانم نسترن زندی منتشر کرده است. بیتردید این کتاب یکی از مهمترین منابع بررسی در نگارههای معماری ایرانی و هنرهای وابسته به آن است که با چاپ بسیار مناسب و دقیق، متجاوز از یکصد طرح بازنگاری شده معرفی شده است. این نگارهها میتواند منبع الهام و اقتباس خوبی برای طراحان معماری سنتی، منبت کاری، گچبری و دیگر هنرهای وابسته باشد. مترجم کتاب واژه «فریزَه» (به معنای ازاره) را بگونه «عرق» برگردان کرده که این نگارنده از معنای چنین اصطلاحی بیاطلاع است.
اسطوره شناسی در حدود سالهای ۱۳۵۰ خورشیدی، دو کنگره مهرشناسی در منچستر انگلستان و تهران برگزار شد که در آن محققان گوناگون مهرشناس، مقالههای جامعی در این زمینه عرضه کردند. آقای مرتضی ثاقب فر، بخشی از این مقالهها را در کتابی با نام «دین مهر در جهان باستان» (انتشارات توس) با توانایی و دقت خاص خود ترجمه کردهاند که همراه با کتاب شناخته شده ورمازن در زمینه مهرشناسی، از منابع مهم این رشته شناخته میشود. آقای ثاقب فر همچنین در گفتگویی با این نگارنده خبر از پایان ترجمه هفتمین جلد از مجموعه نه جلدی هخامنشی شناسی خود دادهاند که قرار است آنرا نیز انتشارات توس منتشر کند. این مجموعه نه جلدیِ بسیار عالمانه و ریزنگر که گمان نمیرود خواننده مبتدی و ناآشنا با جزئیات تمدن هخامنشی امکان استفاده از آنرا داشته باشد، محصول کارگروهی از هخامنشی شناسان جهان در هلند است که از سال ۱۹۸۴ آغاز بکار کرده است. این کتاب در زمره یکی از چند مرجع مهم در تاریخ و تمدن هخامنشی دانسته میشود و در ایران تاکنون به کلی ناشناخته بوده است.
باستانشناسی در زمینه باستان شناسی و علوم مرتبط با آن میتوان به کتاب «مجموعه مقالات دومین همایش باستان شناسان جوان ایران» اشاره کرد که در اردیبهشتماه سال ۱۳۸۲ در دانشگاه تهران برگزار شده بود و اکنون به کوشش آقای شهرام زارع- دبیر آن همایش- منتشر شده است. در این مجموعه بیش از بیست مقاله در زمینه باستانشناسی عملی و نظری ارائه شده است که نشانهای از روند رو به گسترش نگاه دقیق و علمی جوانان باستانشناس به این دانش است. موضوع برخی از مقالهها اینچنین است: استقرارهای نوسنگی در غارهای کازرون از عبدالرضا دشتی زاده، باستانشناسی شرق مازندران از علی ماهفروزی، فرهنگهای پیش از تاریخی ترکمنستان از عمران گاراژیان، سفال آلویی رنگ از روح اله محمدی، بازرگانی پیش از تاریخ از حمیدرضا ولی پور، انگاره مهاجرت آریاییان از استاد علی اکبر وحدتی (که نمیدانم چرا جزو باستانشناسان جوان معرفی شدهاند)، پیدایش فن تولید آهن از کاظم ملا زاده، قلعه بردینه از یوسف حسن زاده، مقایسه تپه گنور و تپه نوشیجان از سیما یدالهی، پنل مصری داریوش از شاهرخ رزمجو، سفال هخامنشی از محمد تقی عطایی، ستون در معماری اشکانی از عباس رضایی نیا، کهندژ سارویه از علیرضا جعفری زند، مزار استر و مردخای از رضا نظری ارشد، باستانشناسی و تاریخنگاری از بهرام آجورلو و آشنایی با قوم باستان شناسی از لیلا پاپلی یزدی.
کتاب «بیستون» گزارش کاوشها و مطالعات پیشین ولفرام کلایس، هاینس لوشای و پتر کالمایر، اثر ارزنده و مهم دیگری است که آقای فرامرز نجد سمیعی برای نخستین بار آنرا ترجمه و سازمان میراث فرهنگی آنرا منتشر کرده است. در این کتاب به گزارش مطالعات گستردهای در محوطه، غارها، بناها، سنگ نگارهها، سنگنبشتهها، سفالها، سکهها و دیگر اشیای بدست آمده در بیستون پرداخته شده است.
اثر مهم دیگر در این زمینه عبارت است از کتاب «آریاییها» نوشته باستانشناس بزرگ نیمه نخست قرن بیستم، یعنی ویر گوردون چایلد. با اینکه دیرزمانی از تألیف این کتاب میگذرد، اما بسیاری از مباحث آن برای پژوهشگرانی که به بررسی خاستگاههای آریاییان میپردازند، ضروری است. گوردون چایلد، باستانشناسی مشهور و فراخنگر بود که نام او پیوندی جداییناپذیر با مباحث نظری و شکلگیری قواعد باستانشناسی دارد. این کتاب را آقای محمد تقی فرامرزی ترجمه و انتشارات نگاه منتشر کرده است.
موضوع باستانشناسی را نمیتوان به پایان برد مگر آنکه از کتاب انسان شناسانه آقای دکتر جلال الدین رفیع فر به نام «سنگ نگارههای ارسباران» یادی کرد. ایشان در این کتاب کوچک اما بسیار پرمحتوا و پرزحمت به معرفی و بررسی دهها سنگنگاره باستانی عصر سنگ در منطقه ارسباران آذربایجان و مقایسه آنها با دیگر آثار مشابه در استانهای کشور و سرزمینهای دیگر پرداختهاند. این کتاب در کنار اثر ارزنده آقای دکتر مرتضی فرهادی به نام «موزههایی در باد» که به بررسی سنگنگارههای عصر سنگ در نواحی مرکزی ایران میپرداخت، مجموعه مفید و بیهمتایی را تشکیل میدهند. کتاب سنگنگارههای ارسباران را پژوهشکده مردم شناسی سازمان میراث فرهنگی منتشر کرده است.
تاریخشناسی دانش شخصیتشناسی یا نامتبارشناسی prosopography، رشتهای نوین در مطالعات تاریخی است که به بررسی نسب شناسی شخصیتهای تاریخی همراه با رویدادهای سیاسی، اجتماعی و خانوادگی در پیوند با آنان بر اساس منابع و روش تحقیقی خاصی میپردازد. آقای سیروس نصراله زاده با تألیف کتاب « نام تبار شناسی ساسانیان از آغاز تا هرمز دوم» نخستین کتاب به مفهوم امروزین این دانش را در ایران عرضه کرده است.
کتاب «سدههای گمشده»، اثر تازه آقای دکتر پرویز رجبی که در واقع دنباله مجموعه پنج جلدی ایشان به نام «هزارههای گمشده» است و اکنون دو جلد نخست آن به همت انتشارات پژواک کیوان منتشر شده است، علاوه بر نگاه خاص مؤلف آن بر پدیدههای تاریخی که در نوع خود تازه و بدیع است، بگونهای نگاشته شده که گمان میرود نسل تازه را که از مطالعات تاریخی دوری میجویند و گاه به آثار نیمه تاریخی- نیمه تخیلی روی میآورند، با مطالعه غیر داستانی اما روایتگونه و شیرین پیوند دهد.
مردمشناسی کتاب کوچک اما بسیار ارزندهای که محصول دقت و پژوهش میدانی فراوانی در عرصه مردم شناسی ایران دانسته میشود، عبارت است از «مَـشـکَـه و مالار» که آقایان محمود اکبری و علیرضا فرزین مؤلف و پژوهشگر آن هستند. در این گزارش، به بررسی ساخت و شیوههای بهرهگیری و نامهای اجزای یکی از ابزارهای کهن کار و تولید جوامع روستایی و عشایری، یعنی مشک پرداخته شده است که با آگاهیهای گوناگون دیگری از زندگی روستایی ایران همراه است. بیگمان اگر بر شمار کسانی که به چنین پژوهشهایی روی میآورند، افزوده میشد؛ اطلاعات فراوانتری از زندگی و بود و باش دیرین مردمان ایرانی برای آیندگان برجای میماند. این کتاب را نیز پژوهشکده مردم شناسی منتشر کرده است.
تقویم شناسی و گاهشماری ایرانی آقای همایون صنعتی زاده که پیش از این با مجموعه مقالههای جالبی در مجله چیستا، این فرضیه را پیش کشیده بودند که گاهشماری زرتشتی در اصل یک گاهشماری قمری و غیر خورشیدی بوده است، اکنون با ترجمه مجموعه مقالههای متنوعی از پژوهشگران تقویم شناسی ایرانی با نام «تاریخ علم در ایران» (انتشارات قطره و دانشگاه کرمان)کتاب مرجع مفیدی را عرضه داشتهاند. در این کتاب، مقالههایی از هنینگ، هانتر، واندرواردن، مکنزی، بویس، پوئبل، ولز، سی ول، نویگه باوئر، واکر و پینگری که همگی از پژوهشگران مشهور این رشته هستند، ارائه شده است. البته برای این کتاب نام مناسبی انتخاب نشده است.
کتاب تازه آقای رحیم رضازاده ملک به نام «پژوهش تقویمهای ایرانی» (انتشارات گلاب) برغم برخی انتقادها که بر آن وارد میدانند، در بر دارنده آگاهیهای ارزندهای از نظامنامه استخراج تقویمهای خراجی، معتضدی و خانی است که به ویژه آکنده از اشارههایی بر دادههای تاریخنگاران سدههای میانه از تقویمهای گوناگون است. تسلط آقای رضا زاده ملک بر آن دسته از متون تاریخی که به نکتهای تقویمی اشاره کردهاند، مثالزدنی است.
تاریخ علم هر چند که مطالعه و پژوهش در تاریخ علم ایران با کوتاهیهایی جدی روبرو است، اما کوششهای پیوسته و پردامنه استاد پرویز شهریاری جبران این کمبودها را در زمینه تاریخ ریاضیات ایرانی کرده است. کتاب تازه ایشان با نام «نگاهی به تاریخ ریاضیات در ایران» (انتشارات علمی و فرهنگی) اثری آسانخوان برای همگان و بویژه دانشپژوهان جوان است تا در دنیای نوینی که گرایشهای خاص خود را به فرزندان امروز تحمیل میکند، از دستاوردهای پیشینیان خود بکلی غافل نشوند. آقای یونس کرامتی نیز کتاب دیگری در این زمینه با نام «نگاهی به تاریخ ریاضیات و نجوم در ایران» (انتشارات امیرکبیر) تألیف کردهاند که همراه با اثر پیشین، دوگانه مفید و تا اندازهای بیهمتا را تشکیل میدهند. کتاب مفید دیگری که به تازگی در زمینه تاریخ ریاضیات توسط آقای پرویز شهریاری ترجمه شده است، عبارت است از اثر کوچک اما عمیق «پیدایش دستگاه شمار» که دو تاریخ علم نگار برجسته شوروی به نامهای ایزابلا باشماکووا و آدولف یوشکیویچ آنرا تألیف کرده بودهاند.
گفتارهای دیگر:
- یافتههای تازه از ایران باستان: اثری ارزنده از والتر هینتس و پرویز رجبی
- انتشار کتاب چارتاقیهای ایران
- انتشار کتاب کتیبه خارک
- پیشگفتار کتاب فرهنگنامه عکس ایران
- انتشار کتاب ارزندهٔ واژههای فارسیِ عربی شده
- چاپ کتاب اسپیتنامه
- فنون و منابع در ایران
- افزودههای چاپ سوم کتاب: ایران، سرزمین همیشگی آریاییان
- حرف الفبای تازه در خط میخی فارسی باستان
- صوفی رازی: ستارهشناس و رصدگر بزرگ ایران