با اینکه گزارش مقدماتی از خوانش سنگنبشته نویافته خارک را در آبانماه سال گذشته منتشر کرده بودم؛ اما این کتیبه پیچیدگیها و پرسشهایی بیپاسخمانده در زمینه اصالت و آوانویسی و به ویژه ترجمه متن در بر داشت که امیدوارم بودم بتوان با بررسیهای بیشتر و به مرور، پاسخهایی برای آنها بیابم و یا فرضیاتی را مطرح کنم. یکی از این پرسشها در روند قرائت حرف سوم از سطر دوم کتیبه پیش آمد که دارای شکلی کاملاً ناشناخته در میان دیگر متون شناخته شده به خط میخی فارسی باستان بود. نگارنده در همان زمان به این موضوع نپرداخت تا بلکه بتواند آنرا بیشتر بررسی کند. اما اکنون این کتیبه استثنایی دچار تخریب و آسیبهایی جدی شده و فرصت مطالعات بیشتر بر روی آن از دست رفته است. اکنون به ناچار میباید تنها به عکسهایی که از آن تهیه کردهام، بسنده کرد. موضوع این گفتار را نخستین بار در ضمن سخنانم در همایش ارزندهای که یکشنبه گذشته به همت دیدهبان یادگارهای فرهنگی و طبیعی ایران و انجمن فرآوران ایران در مرکز مشارکتهای مردمی برگزار شد، بیان کردم و گزارشهایی از آن در خبرگزاریهای میراث فرهنگی و ایسنا منتشر شد.
میدانیم که در خط میخی فارسی باستان، آوای خیشومی «ن» غنه پیش از آواهای انسدادی یا سایشی (همچون «ک») بدون آنکه نوشته شود، خوانده میشود. همانگونه که برای نمونه نام آخرین فرد شورشی در سنگنبشته داریوش بزرگ در بیستون «سَـکـوخَـه» نوشته شده، اما «سْـکـونـخَـه» خوانده میشود.
سنگنبشته خارک، پیش از تخریب
عکسها از: غیاث آبادی، اسفند ۱۳۸۶
عکسهایی دیگر از خارک و کتیبه
از سوی دیگر، خط میخی الفبایی- هجایی فارسی باستان دارای ۳۶ نشان یا علامت است که نشان سوم از سطر دوم کتیبه خارک تاکنون در هیچیک از سنگنبشتهها و نشانهای سی و ششگانه شناختهشده دیده نشده است.
این نشان که با دو میخ کوتاه افقی، یک میخ زاویهدار و یک میخ بزرگ عمودی دیده میشود؛ آشکارا ترکیبی از نشانهای «نَ» (na) و «کُ» (ko) است. نشان «نَ» دارای دو میخ کوچک افقی و یک میخ زاویهدار، و نشان «کُ» دارای یک میخ زاویهدار و یک میخ بزرگ عمودی است.
سنگنبشته خارک، حرف الفبای تازه در خط میخی فارسی باستان
در طراحی این نشانِ ترکیبیِ تازه، عنصر مشترکِ میخ زاویهدار در میانِ نشان گذارده شده و دو میخ کوچکِ شاخصِ حرف «نَ» در سوی چپ و یک میخ بزرگِ شاخصِ حرف «کُ» در سمت راستِ نشان بکار گرفته شده است.
«نْـکُ» (nko)
حرف الفبای تازه در خط میخی فارسی باستان
چنین به نظر میآید که در دورهای تصمیم گرفته شده برای هجای «نْـکُ» (nko) که «ن» غنه آن نوشته نمیشده اما خوانده میشده است، این نشان تازه وضع شود و در کتیبه خارک برای نگارش واژه «سـانـکُـشـا» (sânkoŝâ) بکار گرفته شود. چنانچه این نظر (که در تصویر پیوست به روشنی دیده میشود) درست باشد، اکنون سی و هفتمین حرف یا نشان الفبایی- هجایی در خط میخی فارسی باستان متأخر شناسایی شده است. هر چند که نمیتوان احتمال اشتباه کاتب در نگارش حرف خاصی را در نظر نداشت.
ــــــــــــــــــــــــــــــ
گفتارهای دیگر در باره آثار باستانی خارک:
گزارش مقدماتی از خوانش سنگنبشته نویافته خارک
نشان تازه الفبایی- هجایی در خط میخی فارسی باستان سنگنبشته خارک
سمتنما و تختهنردهای سنگی خارک
بایگانی عکسهای خارک
ــــــــــــــــــــــــــــــ
گفتارهای دیگر در باره تخریب کتیبه خارک:
کتیبه تخریبشده خارک: اظهارات تازه و نگرانیهای جدیتر
کتیبه خارک نبود اگر شهرام اسلامی نبود
لطفاً کتیبه خارک را بیش از این تخریب نکنید
گفتگو با آقای مهرداد سپهری از رادیو فردا، بخش یکم: از خارک تا شوش، بخش دوم: خیالات دوستداران میراث فرهنگی و بیتوجهی مسئولان.
گزارش خانم فاطمه رمضانزاده در خبرگزاری میراث آریا در بارهٔ احتمال شناسایی حرف الفبای تازه در خط فارسی باستان.
گفتارهای دیگر:
- یافتههای تازه از ایران باستان: اثری ارزنده از والتر هینتس و پرویز رجبی
- انتشار کتاب کتیبه خارک
- تخریب و نابودی کتیبه خارک
- ویندوز فارسی: خبری خوب برای فارسینویسان
- متون و کتیبه های ایران باستان
- باستان شناسی و بررسی هایی در ایران باستان
- سنگنبشته خارک: گزارش مقدماتی از خوانش کتیبه نویافته در جزیره خارک
- دیرینگی زبان فارسی و تأثیر آن بر ادبیات عربی دوره جاهلیت
- آغاز مبارزه جدی گوگل با سایتهای اسپم فارسی و نقضکنندگان حق مؤلف
- کتیبه تخریبشده خارک: اظهارات تازه و نگرانیهای جدیتر