پژوهش‌های ایرانی | یادداشت‌هایی از دیدارهای گروهی طلوع خورشید در تقویم آفتابی چارتاقی نیاسر و دیگر چارتاقی‌های ایران

یادداشت‌هایی از دیدارهای طلوع خورشید در نیاسر و دیگر چارتاقی‌های ایران

رضا مرادی غیاث آبادی

سه شنبه ۳ بهمن ۱۳۸۵

یک‌شنبه، ۳ دی‌ماه ۱۳۸۵

دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۵

برنامه دیدار طلوع خورشید انقلاب زمستانی و شب یلدا (میلاد خورشید) در چهارتاقی نیاسر و بررسی میدانی نظریه این نگارنده در زمینه تقویم‌های آفتابی و به ویژه چارتاقی‌های ایران، علیرغم احتمال ابری بودن آسمان، با موفقیت برگزار شد.

چارتاقی نیاسر در سرمای دوازده درجه زیر صفر بامداد یلدا و نخستین روز زمستان، میزبان حدود یکصد نفر از شهرهای گوناگون و تنها دو نفر از اهالی نیاسر بود که سرمای بامدادی را از ساعت‌ها پیش با آتش شور و اشتیاق خود، گرمی ‌می‌بخشیدند و ضمن آشنایی با چگونگی کاربری تقویمی بنا، شب چله را نیز در پناه این یادمان کهن دانش گاهشماری و زمان‌سنجی ایرانی سپری کرده و با سرود و ترانه آنرا جشن گرفتند.
سرزدن پرتوهای زرین خورشید از پشت کوه‌های جنوب‌شرقی نیاسر و درست از میان روزنه ویژه سنجیده شده برای آن، و از میان مه انبوهی که از میان دره‌ها و آوای شغالان به آهنگ رویارویی با خورشید به پیش می‌تازید؛ برای همراهانی که ساعت‌ها بردمیدن فرخنده آنرا با نگرانی چشم براه بودند، مانند همیشه سخت شکوهمند، رؤیایی و خاطره‌برانگیز بود. همه ما، روان مردمان و نیاکان خردمند و توانای هزاران سال پیش را در کنارمان احساس می‌کردیم و همراه آنان و در پناه آنان، دستان بسوی خورشید برگرفته شده خود را بر دیده و دل خود می‌نشاندیم.

بر فراز مه و ابرهایی که به تندی بالا می‌آمدند
عکس از آقای پویان محسنی نیا

در اینجا لازم می‌دانم سپاس و قدردانی عمیق خود را تقدیم «منیربانو سیدی»، فرزند پرمهر ایران و مادر مهربان «مسافران خورشید» کنم که مانند همیشه و با روی گشاده، ما را در سرای صمیمی و دوست‌داشتنی خود پذیرا شد و آیین‌ها و باورهای کهن را برایمان بازگو کرد.

همچنین گروه‌ دیگری به همراهی آقای محمد حسین طالع‌زاده، پژوهشگر جوان تقویم‌های آفتابی ایران، برنامه مشابهی را در چارتاقی «گهواره دید» شیراز برگزار کردند. برای ایشان و همه همراهان، بهترین آرزوها را دارم.

ـــــــــــــــــــــــــــ

یک‌شنبه، ۳ تیرماه ۱۳۸۶

دیدار انقلاب تابستانی ۱۳۸۶

بامداد نخستین و دومین روز تابستان امسال، چارتاقی نیاسر میزبان دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی بود که به مانند هر سال برای دیدار از طلوع خورشید انقلاب تابستانی و آغاز سال نو در نظام گاهشماری گاهنباری و نیز آشنایی با نظریه این نگارنده در زمینه کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران، در نیاسر کاشان گرد آمده بودند. از همه کسانی که با علاقه فراوان و از شهرهای گوناگون برای پیشوازی از خورشید و ارج نهادن به دانش کهن و سزاوار ایرانی به ما پیوستند و به برخی از آنان اشاره می‌کنم، صمیمانه سپاسگزارم:

آقای دکتر پرویز رجبی، که به رغم بیماری و دشواری جسمانی، خود را به بالای تپه چارتاقی رساندند و درس سخت‌کوشی و ایستادگی به همگان دادند؛ آقای مهندس پیراینده، کارشناس پایگاه میراث فرهنگی نیاسر؛ آقای مهندس صفایی، کارشناس رصدخانه تازه تأسیس غیاث‌الدین جمشید کاشانی در نیاسر که فروتنانه وقت فراوانی را برای آشنایی حاضران با امکانات رصدخانه اختصاص داده و برنامه رصدی کوتاهی را مهیا ساختند؛ آقای مهندس نوحی، استاد فیزیک دانشگاه کاشان و مسئول طرح مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران؛ آقای دکتر الماسی، رئیس دانشکده علوم دانشگاه کاشان که به جدیت و برای نخستین بار پیگیر راه‌اندازی رشته نجوم در دانشگاه‌های کشور هستند؛ خانم گیتی مهدوی، مدیر کتابخانه گویا که با مهری فراوان نگران آسایش همه بودند؛ آقای پانویس، پژوهشگر ادبیات فارسی و مولوی شناس، خانم گردآفرید (فاطمه حبیبی‌زاد)، نخستین نقال زن شاهنامه که با اجرای یک نقل‌خوانی زیبا و باشکوه، دنیای دل‌انگیز شاهنامه را مهمان این شب فرخنده کردند؛ خانم‌ها نوابی، صالحی، امیدی و آقای مقامی خبرنگاران روزنامه‌های ایران، همشهری، جام‌جم و دیگر گزارشگران و فیلمبرداران شبکه یکم تلویزیون و واحد مرکزی خبر؛ آقایان بابک و اشکان خراسانی، پژوهشگران جوان و کوشای فرهنگ ایران؛ آقای اکبر زاده، پژوهشگر فرهنگ و آیین‌های نیاسر؛ دوستان خوبم سلمان سیدی، مینو آذرباد، نازنین افتخاری، سیروس پارسا، نسیم سلطانی‌فر، مژگان رفعت‌جاه و عده فراوان دیگری که یا نام آنان را از قلم انداخته‌ام و یا افتخار آشنایی پیشین با آنان را نداشته‌ام.

ــــــــــــــــــــــــــــ

شنبه، ۱ دی‌ماه ۱۳۸۶

دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۶

برنامه دیدار طلوع و تولد خورشید انقلاب زمستانی در چهارتاقی نیاسر و بررسی میدانی نظریه این نگارنده در زمینه کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران به روال هرساله برگزار شد. هر چند که وضعیت آب‌وهوایی بسیار سرد، ابری، طوفانی و برفی روز پیش از دیدار، احتمال موفقیت در رصد خورشید را ناچیز نشان می‌داد؛ اما در روز موعود، آسمانی آرام، صاف و بدون مه و غبار پذیرای مسافران خورشید بود که فرخنده شب پیشین را نیز با آیین‌های شب یلدا و میلاد خورشید به بامدادان پیوند زده بودند.

در اینجا سپاس عمیق خود را تقدیم می‌دارم به همه همراهان ارجمندی که از شهرهای گوناگون در نیاسر گرد هم آمدند و با برنامه‌های ویژه خود، شبی بیادماندنی و خاطره‌انگیز برای همه فراهم ساختند. همچنین تقدیم سپاس به هموندان انجمن آریابوم برای کار گروهی موفقیت‌آمیز و برنامه‌ریزی سنجیده و دقیق، به شرکت بدر سیستم برای اهدای کتاب‌های فراوان به باشندگان گردهمایی و فراهم ساختن مقدمات ساخت فیلمی مستند در باره چارتاقی، به روزنامه‌نگاران و گزارشگران کوشا به ویژه خانم فرناز از بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی برای پیگیری فعالانه و تهیه برنامه‌ای خوب و شنیدنی، بخش فارسی شبکه تلویزیونی صدای آمریکا و نیز خانم گردآفرید (فاطمه حبیبی زاد) و آقای بختیاری برای تهیه گزارش و گفتگویی از ویژگی‌های تقویمی چارتاقی نیاسر در برنامه امروز صبح بخیر ایران از شبکه یکم تلویزیون که بخاطر تأخیر من با اختلال‌هایی در پخش این برنامه زنده توأم شد.

نگارنده وظیفه خود می‌داند که از همه همسفران گرامی، بخاطر اینکه وقت کمی را صرف همراهی با آنان و بازگویی توضیحات مفصل‌تر و پاسخ به پرسش‌ها اختصاص داد، صمیمانه پوزش بخواهد. این کوتاهی بخاطر تأسف و رنجش‌های ناشی از وضعیت اسفبار و رو به تخریبی بود که همچنان این سازه کهن و بی‌نظیر تقویمی در ایران و جهان را تهدید می‌کند. در این باره بنگرید به: وضعیت اسفبار و رو به ویرانی چارتاقی نیاسر.

ــــــــــــــــــــــــــــ

یک‌‌شنبه، ۲ تیرماه ۱۳۸۷

دیدار انقلاب تابستانی ۱۳۸۷

برنامه دیدار از طلوع خورشید انقلاب تابستانی در بامداد یکم تیرماه در چارتاقی نیاسر کاشان برگزار ‌شد اما امکان اندازه‌گیری‌ دقیق‌تر از یک درجه که پیش از این انجام شده بود، به دلیل افق غبارآلود با ارتفاع دو درجه ممکن نشد.

با اینکه همه ما از ادامه عملیات انفجار معدن سنگ در مجاورت چارتاقی و بی‌توجهی‌های همیشگی به این سازه مهم تقویمی ایران و عملیات نسنجیده و ویرانگر مرمت چارتاقی که منجر به تخریب بخش‌های وسیعی از اندودهای بنیادین بنا و طرح‌های آن شده بود، اندوهگین و متأسف بودیم؛ اما جدیت و پشتکار رصدخانه دانشگاه کاشان در برگزاری نشستی علمی برای آشنایی با کاربری تقویمی چارتاقی، خوشنودکننده بود و نوید آینده بهتری را می‌داد.

در اینجا لازم می‌دانم از آقایان مهندس جواد نوحی و مهندس صفایی رئیس و کارشناس رصدخانه دانشگاه کاشان، برای یاری در اجرای برنامه و برگزاری مراسمی رسمی به افتخار چارتاقی نیاسر، آقای رمضان‌زاده و همکاران برای کوشش چندین ماهه در ساخت فیلم مستند بلند بناهای تقویمی ایران، نماینده انجمن گوگل ارت برای افزودن مدخل چارتاقی نیاسر به عکس‌های هوایی و نقشه‌های گوگل ارت، آقای مهندس مسعود عتیقی رئیس انجمن نجوم آماتوری ایران در همکاری و سازماندهی برنامه سفر علاقه‌مندان، آقایان علیرضا حکیمی، علیرضا فراهانی و محمد سلطان‌الکتابی برای اهتمام همیشگی در عکاسی از این رویداد، همچنین از انجمن باغ آینه کرج، انجمن اختروش اصفهان، انجمن نجوم دانشگاه اراک، انجمن سپهر کاشان، انجمن اختران آران، انجمن آسمان کویر، و گزارشگران، خبرنگاران و دیگر دوستانی که هر کدام به گوشه‌ای از کار یاری رساندند، صمیمانه سپاسگزاری کنم. برای آقای سلمان سیدی مدیر کتابخانه نیاسر که قصد تأسیس انجمنی مردمی برای پیگیری مشکلات آثار باستانی نیاسر را در سر دارد، بهترین آرزوها را دارم. بخوبی دانسته است که چنین فعالیت‌هایی در شهری که مسئولان محلی آن به حمایت از سوداگران بیشتر رغبت نشان می‌دهند تا به حفظ و نگهداری از یادمان‌های کهن و بی‌همتا، تا چه اندازه دشوار به نظر می‌رسد.
در آغاز تابستان سال گذشته، استاد پرویز رجبی همراه و همسفر مسافران خورشید در نیاسر بودند و آن هنگام را به یکی از بهترین و پرخاطره‌ترین سفرهای سالانه ما بدل ساختند. با اینکه مسافران امسال، دل به یاد ایشان سپرده بودند و در حسرت سال گذشته خاطره‌های خود را بیان می‌کردند، اما گمان نمی‌بردیم که استاد نیز به‌رغم رنج‌های فراوانی که تحمیلشان کردیم، به یاد آن شب و روز باشند و پس از بازگشت ما، این دو نوشته را برایمان بفرستند. از ایشان صمیمانه سپاسگزارم:

عکس از خانم گیتی مهدوی

ناگهان تابستان گذشته! / پرویز رجبی
برای پسر بزرگم سیدعلی صالحی

تا چشم کار می‌کند آمیخته‌ای است از هستی و نیستی. هردو از جنس باور! کوه‌ها و ابرها نمی‌گذارند وسعت هستی و نیستی حوصله‌ات را سرببرد. و درخت‌های شاداب میان دره از کهولت زمان و خستگی می‌کاهند. آبشاری تنها غربتش را با برادۀ هیاهوی خودش می‌پوشاند و نبمکتی مرطوب بر وجاهت حیای چشم‌انداز می‌افزاید!… خورشید بزرگ‌ترین عادت جهان، در نزدیک‌ترین جای به خودش در آغوش آتش خود التهابی دور دارد.
و مردی نمی‌داند که آن آب بی‌شتابِ صافِ پای دیوار، آهنگ آبیاری کدام نهال را دارد که به آرامی یک شکفتن می‌خزد.
دو کبوتر از لب بام برمی‌خیزند. غبار بال‌هایشان، پس از ساعتی چرخش و گردش، بر آبِ بی‌شتاب می‌نشیند. مرد، مشتی آب به صورتش می‌زند و به کسی فاش نمی‌کند که بوی غبار تنش را در آب شناخته است…
حالا خورشید بیش از یک ساعت است که بالا آمده است و تابستان خیلی جدی شروع شده است…
پریشانی عطر عشقی میهمان!
من همیشه خورشید را موجودی دیده‌ام که هنوز آتشی که به جانش افتاده است، کارش را تمام نکرده است!
و گاهی فکر می‌کنم همانطور که کوه‌های برفی قطبی شروع کرده‌اند به آب‌شدن، دل خورشید نیز می‌تواند روزی از تب و تاب بیفتد و خنک شود و چهارطاقی نیاسر را منقرض کند. عیب کار فقط غیبت من است در آن روز، برای شاهد‌بودن انجمادی ابدی!… حالا می‌دانم که باید جز پراکنده شدن غبار بدنم انتظاری نداشته باشم.
پیداست که از این غبار حتی ذره‌ای نصیب چهارطاقی نیاسر نخواهد شد و نام هیچ رهگذر تاریخی، که بر تن پرزخم چهارطاقی می‌نشیند، غبار مرا نخواهد آزرد. من فقط نگران بوی عشق میهمانان چهارطاقی نیاسر هستم که مبادا غبار نامی ناآشنا پریشانش کند… ای امان!…
همچنین بنگرید به: حکایت سرزمین من، یک استکان چای مهمان تاریخ

ــــــــــــــــــــــ

سه‌شنبه، ۳ دی‌‌ماه ۱۳۸۷

دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۷

برنامه‌های دیدار و رصد طلوع خورشید انقلاب زمستانی در چند چارتاقی ایران با شرکت گروه‌هایی از دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی با موفقیت پایان‌ پذیرفت. هر چند امسال نتوانستم مانند چند سال گذشته در نیاسر حاضر شوم، اما همه برنامه‌ها با پشتکار و علاقه‌مندی آقای ایرج صفایی- کارشناس رصدخانه دانشگاه کاشان- بخوبی پیش رفت. ایشان ترتیب یک نشست علمی پس از پایان رصد خورشید را نیز دادند که گزارش کوتاهی از آن به تفصیل یا به تلخیص در خبرگزاری‌ها و نشریات منتشر شده است. آقای فرشته‌خصلت و همراهان ایشان به چارتاقی «خانه دیو» در کوهستان‌های صعب‌العبور شمال غربی سبزوار رفتند و عکس‌ها و گزارش‌ها و دستاوردهای خوبی را با خود آورده‌اند. خودم به چارتاقی نویس تفرش رفتیم و گزارش‌ها، عکس‌ها و نقشه‌های این سفر به مرور منتشر خواهند شد. بی‌تردید، سخت‌کوشی‌ها، سرما و بی‌خوابی‌ها، سفرهای دور و دراز، و آرمان بزرگ همه دوستان به آگاهی‌هایی از تاریخ علم در ایران و دستاوردهای بزرگ دانشی پیشینیان منجر خواهد شد که نزدیک به دو هزار سال است به فراموشی سپرده شده است.

ــــــــــــــــــــــــــــــ

دوشنبه، ۲۹ تیر‌‌ماه ۱۳۸۸

دیدار انقلاب تابستانی ۱۳۸۸

در نخستین روز تابستان امسال و همزمان با انقلاب تابستانی، حدود یک‌صد نفر از دوستداران اخترباستان‌شناسی و بناهای تقویمی ایران از شهرهای گوناگون به دیدار طلوع خورشید در چارتاقی نیاسر رفتند و با راهنمایی دوستان عزیزم- آقایان اکبرزاده و اشکان خراسانی به تماشای یکی از زیباترین چشم‌اندازهای طلوع خورشید نشستند. آنان پس از سفر، عکس‌ها و خاطره‌هایی از وضعیت طلوع و غروب خورشید و یادداشت‌هایی در باره آسیب‌هایی که پایگاه میراث فرهنگی نیاسر به چارتاقی و محوطهٔ آن وارد آورده‌ را برایم فرستادند.

آقایان داریوش آدیش و اشکان خراسانی نیز عکس‌هایی زیبا و مستند گرفته و فرستاده‌اند که یکی از آنها را با سپاس از این دو جوان پرتلاش و کوشا، تقدیم دیگر علاقه‌مندان بناهای تقویمی ایران می‌کنم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــ

دوشنبه، ۷ دی‌‌ماه ۱۳۸۸

دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۸

برنامه سالانه دیدار طلوع خورشیدِ انقلاب زمستانی با شرکت گروه‌های فراوانی از دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی و نیز کسانی که مایل بودند نظریهٔ نگارنده پیرامون کاربری تقویمی چارتاقی‌های ایران را از تزدیک بررسی نمایند، در بامداد روز یکم دی‌ماه برگزار شد.

امسال برخلاف سال‌های پیش، برنامه دیدار خورشید منحصر و متکی به چارتاقی نیاسر نبود و علاوه بر برنامه‌های معمول چارتاقی نیاسر که با همت و کوشش رصدخانه دانشگاه کاشان برگزار شد، برنامه‌های مشابه دیگری نیز در چارتاقی بتخانهٔ آتشکوه، چارتاقی بازه‌هور و چارتاقی جره برگزار شد. عکس‌ها و گزارش‌های این برنامه‌ها را تا آنجا که دوستان فرستاده‌اند در این صفحه ببینید و بخوانید: گزارش‌هایی از دیدار یلدای خورشید در بناهای تقویمی ایران.

ــــــــــــــــــــــــ

گزارش‌های دیگری از دیدارهای طلوع خورشید در چارتاقی نیاسر:

دانشگاه کاشان ﺍ رصدخانه دانشگاه کاشان ۱ ﺍ رصدخانه دانشگاه کاشان ۲ ﺍ وزارت علوم و فناوری ﺍ خبرگزاری ایرنا ﺍ روزنامه جام‌جم ﺍ خبرگزاری میراث فرهنگی ۱۳۸۷ ﺍ روزنامه اعتماد ﺍ روزنامه ایران ﺍ روزنامه اطلاعات ﺍ باشگاه خبرنگاران جوان ﺍ واحد مرکزی خبر ﺍ خبرگزاری پانا ﺍ انجمن نجوم آماتوری ﺍ رصدگاه ׀ انجمن آریابوم ﺍ خانم مهسا خسروی ׀ دکتر پرویز رجبی ׀ گروه مطالعات ایران باستان دانشگاه لندن ׀ خبرگزاری ایسـنا ׀ خبرگزاری میراث فرهنگی ۱۳۸۴ ׀ خبرگزاری میراث فرهنگی ۱۳۸۶ ׀ میراث فرهنگی نیـاسـر ׀ خـبرگـزاری روسـیه ׀ خبرگزاری ایـرنا ׀ ایـران دیـلی ׀ فـروهـر ׀ روزنامه شــرق ׀ پـراودا ׀ روزنامه تهران امروز ׀ رادیو بی‌بی سی ( برنامه زیگزاگ)

گفتارهای دیگر:

موضوع: روزنوشت کلیدواژه‌ها: سفرنامه