۱- پس از سالها کوشش پیگیر و بیدریغ آقای محمد میرشکرایی- رئیس پیشین پژوهشکده مردمشناسی سازمان میراث فرهنگی و دبیر همایشهای منطقهای نوروز- جشن نوروز به عنوان اثری مشترک در میان ایران و چندین کشور همسایه در فهرست یونسکو برای میراث معنوی جهان ثبت شد. از نُه سال پیش و به هنگام برگزاری همایش منطقهای نوروز در ارگ بم (که با مقالهای پیرامون آیینی نوروزی در افغانستان در آن شرکت داشتم) از نزدیک با آرمان ارزشمند استاد میرشکرایی برای همبستگی و دلبستگی کشورهای حوزه نوروز آشنا شدم.
اهمیت این نکته در این است که حوزه برگزاری جشن نوروز، نشانگر گسترهٔ فرهنگ و تمدن ایرانی و مرزهای فرهنگی ایران زمین است. گسترهای که از آناتولی و قونیه تا هیمالیا و کاشغر و دشت فرغانه را در بر میگیرد. همان گسترهای که داریوش بزرگ در سنگنبشتههای زرین و سیمین کاخ آپادانا در تختجمشید بدان اشاره کرده است: «از سکا تا حبشه، از هند تا اسپارت».
برخلاف اظهارات برخی از دوستان و رسانهها، گمان میکنم که ثبت نوروز در این فهرست افتخاری برای ایرانیان نیست؛ بلکه افتخاری برای فهرست میراث معنوی جهانی است که یکی از انسانیترین، آشتیجویانهترین و زیستمحیطیترین آیینهای بشری را در دل خود داشته باشد و بدان بنازد و ببالد. نوروز به عنوان یکی از کهنسالترین جشنهای بشری که امروزه نیز قریب یک ششم جمعیت جهان آنرا برگزار میکنند، به خودی خود جهانی هست و ثبت در فهرستها هیچ آیینی را جهانی نمیکند.
اکنون جشن نوروز و آیینهای آن در استان سین کیانگ چین، افغانستان، تاجیکستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار کردستان، باشکوه فراوانی برگزار میشود. اما در شهرهای بزرگ ایران، این جشن تقریباً از بین رفته و جز تبریک و شادباشهای خشک و خالی نوروزی چیزی از آن باقی نمانده است. نوروز مجموعهای گسترده از آیینها و باورداشتهای گوناگون همچون بازیها و نمایشخوانیهای همگانی، پاکیزگی محیط زیست، درختکاری و رسیدگی به آبها و گیاهان، رقص و ساز و سرودهای آیینی است. این آیینها تقریباً بطور کامل در شهرهای بزرگ و حتی بسیاری از روستاهای ایران از میان رفته است و جا دارد تا کوششی پیگیر و همگانی برای احیای آنها صورت پذیرد. (در این باره بنگرید به: نوروز و آیینهای آن، کوشش ایرانیان برای همزیستی آشتیجویانه جوامع بشری و پاسداشت زیستبوم).
از آنجا که هدف اصلی از ثبت آثار معنوی در فهرست جهانی، آگاهی و آشنایی جامعه بشری با آنها و کوشش برای پیشگیری از نابودی آنها است، جا دارد تا بیش از آنکه برای ثبت آیینهای مشهور و شناختهشده ایرانی بکوشیم، در اندیشه بسیاری از آیینها، پیشهها، موسیقیها، گردهماییها و سنتها و باورهای مردمیای باشیم که یا به کلی نابود شدهاند و یا در سالیان اخیر با سرعتی چشمگیر به سوی نابودی و فراموشی میروند.
ثبت شدن یا نشدن در فهرست جهانی گره چندانی از کار ما نخواهد گشود. پاسداشت و احیای میراث معنوی (به هر قوم یا مذهبی که مربوط باشد) وظیفه ملی و فوری همهٔ ما ایرانیان است.
رضا مرادی غیاث آبادی
در این زمینه خانم لیدا پرچمی- برنامهساز رادیو بینالمللی فرانسه- گفتگویی با نگارنده انجام داده است که در اینجا میتوانید ببینید و بشنوید: نوروز در میراث فرهنگی جهان ثبت شد.
گفتارهای دیگر:
- همایش چارتاقیهای ایران برای سال جهانی نجوم
- ثبت نوروز در تقویم سازمان ملل
- نکاتی پیرامون جشن نوروز: مسئله تحویل سال و به رسمیت نشناختن نوروز در دین زرتشتی
- درخواست پنتاگون از باستانشناسان برای تهیه فهرست حفاظتی محوطههای مهم باستانی در ایران
- سال جهانی تازه: رصدخانه مراغه یا سیبزمینی؟
- نوروز و آیینهای آن
- پاسخی به خبرگزاری میراث آریا
- همایشی ارزنده و آموزنده از دوستداران میراث فرهنگی و محیط زیست ایران
- جام جهانی ۲۰۲۲ قطر و چالش جدی با نام خلیج فارس
- نامه سرگشاده به رئیس سازمان میراث فرهنگی