سؤال این است: آیا کورش بزرگ شخصیتی سازنده داشت یا شخصیتی ویرانگر؟ پاسخ این پرسش ساده است، چرا که معیار آن ساده است. با توجه به اینکه از زمان فرمانروایی کورش آثار سازندگی به دست نیامده؛ اما آثار و شواهد نابودی تمدنهای بسیاری دیده شده است، میتوان گفت که کورش بزرگ شخصیتی ویرانگر داشته است. وقتی در راهروهای موزهها قدم میزنیم و یا در برگهای کتابها سیر میکنیم، میتوان توجه کرد که هر آنچه آثار باستانی و هنری از تمدنهای ایرانزمین و منطقه برجای مانده است، متعلق به پیش از فرمانروایی کورش هستند. جامهای مارلیک، جامهای مفرغین لرستان، ابزارهای کشاورزی کاسی، زیورآلات و هنر فلزگری زیویه، تندیسهای املش و کلاردشت، و بسیاری ساختوسازهای زیبای هنری و فنی دیگر که آخرین نمونههای آنها متعلق به ماقبل سلطه کورش است و پس از غلبه او نشانهای از آنها در موزهها و کاوشهای باستانشناختی دیده نمیشود. علاوه بر همه اینها، چنانکه میدانیم در زمان کورش و حتی در زمان دیگر هخامنشیان نه تنها شهری ساخته نشده که حتی بقایای یک شهر شناسایی نشده است.
رنجهای بشری ۱۴۸: کورش بزرگ نابودگر تمدنهای ایرانی
کورش بزرگ را میتوان بیاغراق از بزرگترین نابودکنندگان تمدنها و اقوام و مردمان ایرانی دانست. بسیاری از تمدنهای کهن و درخشان ایرانزمین و از جمله تمدن کردی مادها، تمدن ارمنی اورارتوها، تمدن گیلانی کادوسیان، تمدن مازندرانی امردها، تمدن خوزستانی عیلامیان، تمدن آذربایجانی ساگارتیان، تمدن لری کاسیان، و دیگر تمدنهای منطقه برای همیشه به دست کورش بزرگ نابود شدند و جز نامی از آنان در تاریخ باقی نماند. بسیاری از عقبماندگیهای تاریخی این اقوام و مردمان ریشه در تجاوز و ویرانگریهای کورش دارد. تجاوزی که اثرات مخرب آن تاکنون به تمامی از سر مردم برطرف نشده است و با آن دست به گریبان هستند. رفتارهای امروزی کورشپرستانه و کورشستایانه میتواند موجب تداوم سلطه تاریخی کورش و هخامنشیان بر مردم بشمار آید و آن سلطه را زنده نگاه دارد. در باره جزئیات و چگونگی نابودی این تمدنها در آینده و به تفکیک خواهم نوشت. اگر مهلتی باشد.
رنجهای بشری ۱۴۷: کورش بزرگ و نوشیدن شیر سگ
اینکه به نقل از مورخان یونانی گفته میشود کوروش بزرگ با شیر سگ پرورش یافته است، توهین نیست و ممکن است سخن خلاف واقع نیز نباشد. اصولاً در مباحث تاریخی چیزی به نام توهین وجود خارجی ندارد و هر سخن و ادعایی را میتوان مطرح کرد و در بارهاش سخن گفت. این ادعا ممکن است درست باشد، چرا که از یکطرف سگ نزد ایرانیان باستان موجودی پلید نبوده و حتی گرامی نیز بوده است (بنگرید به: «در باب پارس کردن و واقواق کردن»)؛ و از طرف دیگر، نوشیدن شیر سگ و گوشت سگ و حتی شیر و گوشت کفتار و گرگ و شغال و لاکپشت و سوسمار و انواع و اقسام جانوران دیگر در بین مردمان باستان و از جمله ایرانیان رایج و مباح بوده و حتی برخی از آنها خوراک سلطنتی و تشریفاتی به حساب میآمده است. دیگر آنکه مصادره به مطلوب منابع تاریخی نیز شایسته نیست و نمیتوان اگر دلمان خواست و خوشمان آمد، منابع یونانی را «دوستدار ایران» قلمداد کنیم و کوروش را مثلاً از باب تفریح «پدر پارسیان» بدانیم؛ و اگر دلمان نخواست و خوشمان نیامد، منابع یونانی را «دشمن ایران» قلمداد کنیم و اشکالی ببینیم که کورش نوشنده شیر سگ بوده باشد.
رنجهای بشری ۱۴۶: کورش بزرگ و راهزنی
اینکه در روایتهای تاریخی (و از جمله به نقل از کتزیاس) آوردهاند که کورش بزرگ در جوانی راهزنی میکرده، ممکن است درست باشد و مغایرتی با دادههای دیگر تاریخی ندارد. چرا که از یک سو، جهانگشایی و غارت کشورهای دیگر شکل تکامل یافته و توسعه یافته دزدی و راهزنی است؛ و از سوی دیگر چنانکه در «مناسبات مدنی و نظامهای اجتماعی در دوران تاریخی» گفته شد، ادغام لشکرها و قراردادهای میان آنها و مجموعهٔ سرزمینهایی که تصرف کردهاند، به مرور زمان موجب شکلگیری مفهومی به نام «کشور» میشود و سرکرده قدرتمندترین لشکرها خود را «شاه کشور» مینامد. تفاوت بین راهزن با جهانگشا چیزی نیست جز نفرات و سلاح بیشتر. بطور خلاصه میتوان گفت که روحیه راهزنانه و غارتگرانه، نخستین و بنیادیترین لازمه هر شخص جهانگشا و متجاوز است.
رنجهای بشری ۱۴۵: کورش بزرگ و نابودی همیشگی کادوسیان
یکی دیگر از کشورها و تمدنهایی که به دست کورش بزرگ و با تهاجم سپاه پارسی او برای همیشه نابود شد، تمدن درخشان گیلان باستان یعنی کادوسی/ کادوسیان بود که در جنوبغربی دریای کاسپی/ دریای مازندران جای داشت. کادوسیان دستکم یکبار کوشیدند تا استقلال و هویت خود را باز یابند اما با سرکوب هخامنشیان مواجه شدند و برای همیشه از تاریخ محو گردیدند. آثار و اشیای باستانی و از جمله جامهای زرین مشهور مارلیک، کلورَز، عمارلو و املش متعلق به این تمدن بزرگ و نابود شده هستند که همگی قبل از زمان هخامنشیان ساخته شدهاند. [...]
