امروزه از تاریخ تقویمی تعدادی از رویدادهای زمان پادشاهی کورش بزرگ هخامنشی آگاهی در دست است؛ آگاهیهایی که حداکثر دقت آنها به یک ماه میرسد. اما اطلاع از تاریخهای دقیق روزشمار از رویدادهای عصر کورش، تنها به ده واقعه محدود میشود که در آنها به ثبت سال، ماه و روز پرداخته شده است.
به موجب یک سالنامه بابلی که به دست رویدادنامهنگاران بابلی نگاشته شده (و متن کامل ترجمه فارسی آنرا پیش از این با نام «رویدادنامه نبونید- کورش» منتشر کرده بودم)، از تاریخ دقیق ده رویداد مرتبط با کورش آگاهی داریم. در اینجا کوشش این نگارنده بر این است که بتواند برابری تاریخهای تقویمی ثبتشده در این سند را که بر اساس گاهشماری بابلی است، با گاهشماریهای ایرانی و میلادی بسنجد.
متن بخشهای روزشمارانه در رویدادنامه
«. . . سال هفدهم از پادشاهی نَـبـونـیـد . . . ماه تَـشـریـتـو . . . روز پانزدهم، شهر سـیـپـار بدون جنگ تصرف شد. نبونید بگریخت.
در روز شانزدهم، گَـئـوبَـروَه (فرمانده سپاه کورش) . . . همراه با سپاه کورش، بدون جنگ و پیکار به بابل اندر آمد.
در پایان ماه، نگاهبانی از نیایشگاه اِسَـگـیـلَـه (معبد مـردوک- خدای بزرگ- و بزرگترین نیایشگاه بابل) به سپرهای گـوتـیـان سپرده شد تا مبادا هیچیک از سپاهیان به درون اسگیله و دیگر بناهای آن راه بردند. از آن پس، آیینها و مراسم به مانند گذشته برگزار میشوند.
در روز سوم از ماه آرَهـسَـمـنَـه، کورش به بابل اندر آمد. به پیش گامهای او، شاخههای سبز افشانده میشد. او با مردمان شهر، پیمان صلح و آشتی گذارد. کورش به همه مردمان بابل، پیام درود و شادباش فرستاد. گئوبَروَه به فرمانداری بابل برگماشته شد.
در شب یازدهم ماه آرَهسَمنَه، گئوبَروَه مرد.
در روز (؟) ماه آدارو، بانوی شاه (کاساندان) بمرد. از روز بیست و هفتم ماه آدارو تا روز سوم از ماه نیسانو، یک بلندپایه، مراسم اشکریزان را در اَکَد برگزار کرد.
در روز چهارم، کـمـبـوجـیـه پسر کورش، به نیایشگاه (؟) رفت و پیشکشیهایی را با دست خویش بر پیکر نَـبـو (خدای نویسندگی و دبیری) فراز برد . . . (سپس از نزد) نَبو بسوی اِسَگیلَه فرا رفت . . . و گوسفندی را پیشکش بکرد.»
(برای آگاهی بیشتر از ترجمه فارسی رویدادنامه نبونید- کورش بنگرید به مقالهای با همین عنوان در کتاب: «تمدن هخامنشی- سیزده گفتار در بررسیهای هخامنشی»، ۱۳۸۶، از همین نگارنده).
دادههای روزشمارانه رویدادنامه
پانزدهم تشریتو: تصرف شهر سیپار.
پانزدهم تشریتو: گریختن نبونید.
شانزدهم تشریتو: ورود گئوبروه و سپاه کورش به بابل.
آخرین روز تشریتو: فراهم آوردن امکان برگزاری آیینهای سنتی در نیایشگاه اسگیله.
سوم آرهسمنه: ورود کورش به بابل، شادباش و پیمان صلح با مردم.
سوم ارهسمنه: برگماری گئوبروه به فرمانداری بابل.
یازدهم آرهسمنه: درگذشت گئوبروه.
(؟) آدارو: درگذشت کاساندان.
بیست و هفتم آدارو تا سوم نیسانو (از یکم نیسانو سال تازه بابلی آغاز شده است): مراسم سوگواری برای کاساندان.
چهارم نیسانو: نیایش و احترام کمبوجیه به نیایشگاههای اِزیـدَه و اسگیله.
برابری رویدادهای دهگانه بالا با گاهشماریهای ایرانی و میلادی
برای سنجش برابری دادههای تقویمی بالا که بر اساس گاهشماری بابلی است، نکات زیر را نیز میباید در نظر داشت:
- سال ۱۷ از پادشاهی نبونید، مطابق است با سال سقوط پادشاهی بابل و برابر است با سال ۱۱۶۰ پیش از هجری خورشیدی (ایرانی) و ۵۳۹ / ۵۳۸ پیش از میلاد.
- سال ۱۷ از پادشاهی نبونید، سال عادی، و سال ۱۶ کبیسه بوده است (افزودن یک ماه کامل با نام «آدارو دوم» به پایان سال بابلی).
- روز ۱ از ماه تشریتو (ماه هفتم) بابلی در سال ۱۷ پادشاهی نبونید به عنوان مبدأ سنجش، برابر بوده است با ۲۸ شهریورماه ایرانی، ۲۶ سپتامبر میلادی.
- مقارنه ماه و خورشید در ۲۷ شهریورماه همان سال اتفاق افتاده است. در نتیجه آغاز ماه تشریتو، هم بر اساس گاهشماری متوسط بابلی و هم بر اساس گاهشماری حقیقی خورشیدی- مهی برابر با ۲۸ شهریورماه بوده است.
- ماههای تشریتو و نیسانو، ماههایی ۳۰ روزه هستند؛ در حالیکه ماههای آرهسمنه و آدارو ۲۹ روزه هستند.
- یکم فروردین یا نوروز سال مفروض ما برابر بوده است با ۲۸ مارس میلادی. در نتیجه از یکم مهرماه فاصله عددی میان گاهشماری ایرانی و میلادی به اندازه یک روز و از یکم آبانماه، دو روز بوده است.
- گاهشماری میلادی گریگوری امروزین با افزودن ۱۰ شماره روز به ۴ اکتبر میلادی ژولیانی در سال ۱۵۸۲ و با اصلاحاتی در نظام کبیسهگیری به وجود آمده است و در میان تقویمنگاران و تاریخنویسان، تمامی دادههای تاریخی برای سالهای پیش از ۱۵۸۲ بر پایه گاهشماری میلادی ژولی است. به عبارت دیگر، روز فردای ۴ اکتبر میلادی ژولی برابر است با ۱۵ اکتبر میلادی گریگوری.
نتیجه سنجش
(همگی برابر با سال ۱۱۶۰ پیش از هجری خورشیدی (ایرانی)، ۵۳۹ پیش از میلاد بجز سه رویداد پایانی که برابر با ۵۳۸ پیش از میلاد است).
تصرف شهر سیپار: ۱۱ مهر ایرانی، ۱۵ تیشری آرامی، ۱۰ اکتبر میلادی، ۸۷۵۱۶۵ – روز ژولی.
گریختن نبونید: ۱۱ مهر ایرانی، ۱۵ تیشری آرامی، ۱۰ اکتبر میلادی، ۸۷۵۱۶۵ – روز ژولی.
ورود گئوبروه و سپاه کورش به بابل: ۱۲ مهر ایرانی، ۱۶ تیشری آرامی، ۱۱ اکتبر میلادی، ۸۷۵۱۶۴ – روز ژولی.
آغاز برگزاری آیینهای سنتی در نیایشگاه بزرگ بابل: ۲۶ مهر ایرانی، ۳۰ تیشری آرامی، ۲۵ اکتبر میلادی، ۸۷۵۱۵۰ – روز ژولی.
ورود کورش به بابل، شادباش و پیمان صلح با مردم: ۲۹ مهر ایرانی، ۳ مِرهِشوان آرامی، ۲۸ اکتبر میلادی، ۸۷۵۱۴۷ – روز ژولی.
برگماری گئوبروه به فرمانداری بابل: ۲۹ مهر ایرانی، ۳ مِرهِشوان آرامی، ۲۸ اکتبر میلادی، ۸۷۵۱۴۷ – روز ژولی.
درگذشت گئوبروه: ۷ آبان ایرانی، ۱۱ مِرهِشوان آرامی، ۵ نوامبر میلادی، ۸۷۵۱۳۹ – روز ژولی.
درگذشت کاساندان، بانوی کورش: به احتمال ۲۱ اسفند ایرانی، ۲۶ آدار آرامی، ۱۹ مارس میلادی، ۸۷۵۰۰۵ – روز ژولی. (شماره این روز را به دلیل تخریب متن کتیبه نمیتوان خواند. اما شاید در روز پیش از آغاز سوگواری بوده است که با شش روز سوگواری، یک دوره هفت روزه تکمیل میشده است).
سوگواری برای کاساندان: از ۲۲ تا ۲۷ اسفند ایرانی، ۲۷ آدار تا ۳ نیسان آرامی، ۲۰ تا ۲۵ مارس میلادی.
نیایش و احترام کمبوجیه به نیایشگاههای ازیده و اسگیله: ۲۸ اسفند ایرانی، ۴ نیسان آرامی، ۲۶ مارس میلادی، ۸۷۴۹۹۸ – روز ژولی.
از تاریخ تقویمی رویدادهای بعدی زمان پادشاهی کورش (همچو فرمان آزادی یهودیان، صدور منشور حقوق بشر، تاجگذاری در بابل و دیگر رویدادها) به دلیل نبود رویدادنامههای جدیدتر، اطلاعی در دست نیست. اما برخی منابع تاریخی، این سه واقعه مهم را بدون ذکر جزئیات، به سال پس از تصرف بابل منسوب میدارند.
گزارش آقای بیژن روحانی در رادیو زمانه.
ــــــــــــــــــــــــــــ
نوشتههای دیگر در باره کوروش بزرگ:
منشور کورش هخامنشی
رویدادنامه نبونید و کورش بزرگ
منشور نبونید، کتیبه آخرین شاه بابل
خیالپردازی و داستانسرایی در باره کورش بزرگ
تبدیل بی سروصدای «روزجهانی کوروش» به «روز کوروش»
نام کورش
کورش بزرگ در تاریخنامههای سنتی رومانیایی
قتلعام مردم اکد، به فرمان کورش یا نبونید؟
آرامگاه کورش بزرگ در پاسارگاد
گفتارهای دیگر:
- رنجهای بشری ۱۲۵: سنگسار زنان در زمان کورش بزرگ
- رنجهای بشری ۶۸: بردهداری و اجاره فاحشه در زمان کورش بزرگ
- محبوبیت مردمی: کورش یا نبونید؟
- رنجهای بشری ۶۷: وادار کردن دختران به فحشا در زمان کورش بزرگ
- رویدادنامه نبونید و کورش بزرگ
- رنجهای بشری ۱۲۴: ارثیه زنان در زمان کورش
- زنان کورش بزرگ: آیا کورش فقط یک زن داشت؟
- رنجهای بشری ۹۷: کورش در تورات
- اندر ماجرای بیبیسی و کورش بزرگ
- کورش بزرگ در تاریخنامههای سنتی رومانیایی