یکشنبه ۱۷ مرداد ۱۳۸۹
برگرفته از کتاب در دست چاپ نگارنده با همین عنوان. در اینجا تعداد اندکی از تصویرهای فراوان کتاب آورده شده است.
بــرو مــرغ پــرّان تــو خــورشــیــد دان
سخن زال در شاهنامه فردوسی
نگاره هخامنشی خدا اهورامزدا با چهار بال بر یک مُهر غلطان از جنس سنگ سبز، پاسارگاد
پیشگفتار
آسمان پهناور و دورکرانه به همراه انبوه ستارگان و اجرام آسمانیِ آن، همواره برای مردمان باستان، خاستگاه باورداشتها و آیینها و نگارههای آیینی و نیایشی بوده است. آسمان برای انسان، جایگاه خدایان و سرچشمه قدرت و نیروهای حاکم بر سرنوشت او دانسته میشد. چرا که از سویی عظمت و گستردگی آسمان و حرکت منظم و تعریفشده اجرام آسمانی پیش روی او بود و از سوی دیگر، خود را ناتوانتر از آن میدید که بتواند کوچکترین دسترسی بدان داشته باشد و یا بتواند کمترین دخالتی در سامان آن داشته باشد.
انسان سرنوشت خود را در میان ستارگان و سیاراتی میدید که حرکات روزانه و سالانه آنها تطابقی زمانی با پدیدههای زمینی و طبیعت پیرامونی داشتند. او به ناچار، سرچشمه رویدادهای نیک یا ناگوار پیرامون خود را در آسمان جستجو میکرد. زمینلرزهها، سیلها، خشکسالیها و حتی جنگها و ویرانگریها را به دیده شدن یا نشدن ستارهای خاص تعمیم میداد و با چنین توجیهاتی برای پرسشهای خود پاسخی مییافت و ذهن کنجکاو خود را به آرامش میسپرد. آسمان برای انسان سرچشمه و بانی تمامی رویدادهای خوب و بد پیرامون او بود. رویدادهایی که خود نقشی در ایجاد یا رفع آن نداشت و نمیتوانست پاسخی درخور برای آنها بیابد. ادامه »
جمعه ۹ بهمن ۱۳۸۸
چارتاقی یا چهارطاقی بناهایی با شکل متقارن چهار وجهی و با قاعده مربع را گویند که از چهار پایه با چهار تاق تشکیل شده و گنبدی به واسطهٔ چهار فیلپوش بر روی آنها ساخته شده است.
چارتاقی تعریفی اختصاصی و عمومی دارد. در تعریف اختصاصی، چارتاقیهای منفردی با عمر تقریبی دو هزار تا ۱۵۰۰ سال را گویند که در نواحی گوناگون ایران دیده میشوند و با همین نام شناخته میگردند. این چارتاقیها، بناهای بزرگ و مستقلی هستند که عناصر معماری دیگری در آنها بکار نرفته و حتی بدون دیوار محاطی و در یا پنجره هستند.
پراکندگی جغرافیایی چارتاقیها عموماً در نیمه غربی ایران، استانهای میانی و جنوب غربی، و به ویژه در جنوب استان فارس است. پراکندگی چارتاقیها در نیمه شرقی ایران بسیار محدود و اندک است.
علاوه بر این، نوعی دیگر از چارتاقیها وجود دارند که بخاطر شباهت فراوان با چارتاقیهای منفرد با تعریف اختصاصی، با آنها اشتباه گرفته میشوند. این بناها با اینکه در ظاهر شبیه چارتاقیها هستند اما تفاوتهای مهمی با آنها دارند. این شبهچارتاقیها، بناهایی کوچک با ساختی ساده هستند که معمولاً در سدههای اخیر ساخته شدهاند. شبهچارتاقیها به منظور پوشش قبر، سایبان، خانه باغی، بقعه، و کارکردهای روزمرهٔ دیگری شبیه آن برپای شدهاند. همچنین در شهرهای اردستان و زواره و برخی شهرهای جنوب کویر، بادگیرهایی چارتاقیمانند بر بام سرسرای خانهها میسازند که آنها را نیز چارتاق مینامند. ادامه »
یکشنبه ۱۵ آذر ۱۳۸۸
چارتاقی بُتخانه در دامنه غربی ارتفاعات موسوم به آتشکوه در جنوب روستای آتشکوه در ۱۶ کیلومتری جنوب غرب دلیجان و ۲۵۰ کیلومتری جنوب غرب تهران جای دارد. این بنا و روستا از نظر تقسیمات کشوری تابع بخش نیمور/ نیمهور از شهرستان محلات و استان مرکزی به مرکزیت شهر اراک است.
روستای کهن آتشکوه که در گذشته بزرگتر و آبادتر بوده است، اکنون حدود ۱۰ خانوار (۳۰ نفر) سکنه دارد که بیشتر آنان سالخورده هستند. بسیاری از اهالی و به ویژه جوانان از روستا مهاجرت کرده و به همین سبب خانههای متروک فراوانی در روستا به چشم میخورد. روستای آتشکوه سه رشته قنات دارد که یکی از آنها از میان آبادی و دو رشته دیگر در زمینهای زراعی اطراف جاری هستند. مردم روستا به گویش «راجی» سخن میگویند که یکی از لهجههای کهن زبان فارسی است. عمده عایدات اهالی از اشتغال به کشاورزی، گلهداری و قالیبافی است که باغداری نیز به میزان محدودی در آن رواج دارد. معماری بومی و خانهسازی روستا (به ویژه تاقهای گنبدی و گهوارهای خشت و گلی بر روی دیوارهای کوتاه) بسیار اصیل و شایسته توجه و مطالعه است. در میانه روستا بازماندههای یک قلعه کوچک و کهن نیز دیده میشود که اکنون برای نگهداری چارپایان و علوفه از آن استفاده میشود. روستا خط تلفن ثابت ندارد، اما بخوبی زیر پوشش شبکه تلفن بیسیم است. ادامه »
پنجشنبه ۱۲ دی ۱۳۸۷
چارتاقی «خانه دیو» یکی دیگر از چارتاقیهای منفرد ایران است که در کوهستانهای دورافتاده شمال غربی سبزوار در استان خراسان و بر قلهٔ صخرهای سخت و صعبالعبور جای دارد. دستیابی به چارتاقی، پس از ساعتها پیادهروی و کوهپیمایی ممکن میشود و اکنون برای صعود از صخرهٔ حامل چارتاقی، از میلهٔ نقالههای بالابر که برای حمل مصالح ساختمانی برپا شدهاند، کمک گرفته میشود. ادامه »
دوشنبه ۲۰ آبان ۱۳۸۷
چارتاقی نویس در دامنه ارتفاعات غربی روستای نویس در ۱۷ کیلومتری شمال شرق تفرش (به خط مستقیم)، ۱۸۰ کیلومتری جنوب غرب تهران، در بخش خلجستانِ استان قم جای دارد. با اینکه این روستا از نظر تقسیمات کشوری تابع استان قم میباشد، اما از نظر فاصله و ویژگیهای اقلیمی و نیز در تداول مردم منسوب به تفرش و استان مرکزی است. این بنا که عموم مردم محلی آنرا به طور سنتی با نام «چارتاق/ چارتاقی» میشناسند، با همین نام و با شماره ۳۴۴ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. ادامه »
شنبه ۴ آبان ۱۳۸۷
بناها و مکانهای مقدس در جهان فراوان هستند، اما معمولاً هیچکدام آنها دارای تاریخچه و سرگذشت روشن و مشخصی نیستند. گزارشهای تاریخی و روایتهای داستانی پیرامون بناهای مقدس به اندازهای گوناگون و متناقض هستند که امکان دستیابی قاطع به واقعیتهای روزگاران گذشته ناممکن است. اما ممکن است که بتوان با توجه به واقعیتهای ملموس و قابل اندازهگیری، تا اندازهای به سواد آن نزدیک شد.
هر مکانی میتواند به دلایل گوناگون جغرافیایی، وضعیت اقلیمی، ساختار طبیعی ممتاز، واقعهای تاریخی، پدیدهای کیهانی و یا هرگونه انگیزه و عامل دیگر، توجه مردمان را به خود جلب کند و اندکاندک به یک «مکان مقدس» تبدیل شود. در یک «مکان مقدس»، معمولاً بنایی نیز ساخته میشود که تقدس مکان را به خود میگیرد و تبدیل به یک «بنای مقدس» میشود. بناهای مقدس هنگامی که از حمایت دستگاه سیاسی قدرتمند و پشتیبانی یک دین رسمی یا فراگیر برخوردار شوند، به سرعت گسترش مییابند و گاه عوامل آغازین تقدس مکان، به باورها و احکام ثانویِ تازهای تغییر چهره میدهد.
این باورهای تازه نیز به مرور زمان و با تغییر حکومتها و ادیان، فرو میپاشند و باورهای تازهٔ دیگری جای آنها را میگیرد. چرا که شاید بتوان «بنای مقدس» را تخریب کرد، اما «مکان مقدس» هیچگاه از بین نمیرود؛ بلکه در هر زمان و در هر دورهای به رنگ و روی تازهای در میآید. هیچ نیرویی نمیتواند و نتوانسته است عامل مهم و سرنوشتساز «تقدس» را به سادگی از باورمندان به تقدس یک مکان و بنا بگیرد و حداکثر میتواند «عامل تقدس» را با عوامل تازه دیگری جابجا کند.
در چنین هنگامههایی، مقاومت عمومی مردم موجب میشده که این جابجاییها همواره به گونهای آرام و مسالمتجویانه پیش نرود و با خشونتها و کشتارهایی غیرانسانی توأم شود. برای نمونه میتوان از تخریب نیایشگاههای میترا/ مهر نام برد که بطور همزمان توسط دستگاه سیاسی- دینی زرتشتی در ایرانِ ساسانی و دستگاه سیاسی- دینی مسیحیت در روم اتفاق افتاد و منجر به کشتار گسترده پیروان میترا/ مهر و تبدیل معابد آنان به آتشکده و کلیسا شد. ادامه »
پنجشنبه ۲۴ مرداد ۱۳۸۷
Chartaqi of Niasar: Home Page / Calendric Structure of Niasar / Power Point Version: 1.3 MB / PDF Version: 4.3 MB
Чартаки из Ниясар: Календарь структура Ниясар / ППС версия: ۱٫۳ МБ / ПДФ версия: ۴٫۳ МБ / Главная страница
از سال ۱۳۷۲ و همزمان با آغاز پژوهشهای اخترباستانشناختی در ایران توسط این نگارنده، نزدیک به سی چارتاقی در نواحی گوناگون ایران با هدف مطالعه تناسب احتمالی با تغیرات میل خورشید و کاربری تقویمی آنها بررسی شد. سپس در سال ۱۳۷۴، چارتاقی نیاسر به عنوان سالمترین چارتاقی موجود در ایران برای تمرکز مطالعات میدانی انتخاب گردید.
در این مدت ضمن بررسی چشمانداز افق و اندازهگیریهای لازم، کوشش شد تا راستاهای شاخص چارتاقی با تغییرات سالانه میل خورشید، مقایسه شوند. لازمه این برنامه، محاسبات نظری و مطالعات میدانی و سفرهای چندگانهٔ سالانه برای مشاهده و ثبت وضعیت پرتوهای خورشید بود. برنامهای که دستیابی به نخستین نتایج قابل اتکای آن، هشت سال به درازا انجامید و هنوز نیز به پایان نرسیده است.
تاکنون، چگونگی ساخت بنا و قواعد سنجیده شده و بکار گرفته شده در آن در پیوند با زمان و حرکات سالانه و تغییرات میل محور خورشید تا اندازه زیادی تشخیص داده شده است. از کاربری و توانایی بنا به عنوان یک تقویم آفتابی و شاخص خورشیدی برای اندازهگیری زمان یا برای ثبت آیینی زمان در بنا آگاه شدهایم. اما همچنان نادانستههای زیادی از تواناییهایهای زمانسنجی چارتاقی وجود دارد، چرا که پاسخ به همه آنها برای «یک دست تنها»، به سالیان متمادی دیگری نیاز خواهد داشت.
اکنون خطدیدهای طلوع و غروب خورشید در انقلابهای تابستانی و زمستانی به عنوان نقاط نهایی و اوج خطسیر سالانه خورشید با دقت ۰٫۵± درجه و خطدیدهای متعدد دیگری با دقت کمتر اندازهگیری شده است. اما پژوهشها و رصدهای سالیانه در چارتاقی نیاسر و چند نمونه مشابه دیگر در نواحی گوناگون ایران با هدف بررسی دقیقتر راستاها، مطالعه برای یافتن نقاط شاخصی از خط سیر خورشید در افق و سازگاری احتمالی با سازههای چارتاقی، مطالعه برای آشنایی با گاهشماری رایج در زمان ساخت بنا، و به ویژه بررسی امکان وجود راستاهایی برای زمانهای آیینی و جشنهای باستانی به ویژه در پیوند با آیین زروان و میترا، هچنان ادامه دارد. ادامه »
جمعه ۱۸ مرداد ۱۳۸۷
Чартаки из Ниясар: Календарь структура Ниясар / ППС версия: ۱٫۳ МБ / ПДФ версия: ۴٫۳ МБ / Главная страница
По: Реза Моради Гиясабади
Название: Чартаки Ниясар (четырехарочники).
Место проведения: Ниясар, к западу от Кашан, провинции Исфахан, Иран (۲۵۰ км к югу от Тегерана).
Возраст: ~ ۲۰۰۰ лет.
Широта: ۳۳˚ ۵۸,۲۸′ С (±۰,۰۱′).
Долгота: ۵۱˚ ۰۸,۵۳′ В (±۰٫۰۱′).
Высота над уровнем моря: ۱۷۶۰ метров.
Высота над уровнем моря от близлежащих равнине: ۳۸۰ метров.
Ориентация свой план: ۱۱˚ к северу от истины (± ۰,۵˚), на восток.
Этаж области измерения: ۱۴۲ М۲٫
Высота: ۱۰٫۵۰ М.
Длина и ширина: ۱۱,۹۰ м (±۲ см).
Чартаки Ниясар расположен недалеко от города Кашан (Рис. ۱٫۱) и построен в конце или в начале парфянского династий эпох. ادامه »
جمعه ۱۸ مرداد ۱۳۸۷
Chartaqi of Niasar: Home Page / Calendric Structure of Niasar / Power Point Version: 1.3 MB / PDF Version: 4.3 MB
By: Reza Moradi Ghiasabadi
Name: Čārtāqi Niāsar (Squared-Base Arcs).
Location: Niasar, West of Kashan, Isfahan Province, Iran (250 km from south of Tehran).
Age: ~2000 years.
Latitude: 33˚ ۵۸٫۲۸′ N (±۰٫۰۱′).
Longitude: 51˚ ۰۸٫۵۳′ E (±۰٫۰۱′).
Altitude: 1,760 meters.
Altitude of the surrounding plain: 380 meters. ادامه »
جمعه ۱۸ مرداد ۱۳۸۷
صفحه اصلی چارتاقی نیاسر، نسخه پیدیاف، نسخه پاورپوینت
۱- مختصات و مشخصات
نام مشهور: چارتاقی/ چهارطاقی نیاسر.
محل: صخرههای ارتفاعات غربی مشرف به شهر نیاسر، ۳۰ کیلومتری غرب کاشان، ۲۵۰ کیلومتری جنوب تهران، استان اصفهان. (تصویر ۱٫۱)
مختصات جغرافیایی چارتاقی: ۳۳ درجه و ۵۸٫۲۸ دقیقه شمالی، ۵۱ درجه و ۰۸٫۵۳ دقیقه شرقی (دقت اندازهگیری ۰٫۰۱± دقیقه). ارتفاع از سطح دریا ۱۷۶۰ متر (دقت اندازهگیری ارتفاعها ۵± متر)، ارتفاع از سطح دشت مجاور ۳۸۰ متر (نقطه منتخب برای شاخص دشت مجاور: تقاطع جاده نیاسر با جاده کاشان- دلیجان با ارتفاع ۱۳۸۰ متر). ادامه »
