Skip to content
 

لانه‌موری و قلعه آتشگاه کاشمر

گزارش مقدماتی

اگر کسی مدعی شود که کاشمر از دوست‌داشتنی‌ترین شهرهای تمام ایران است، شاید سخن او غلوآمیز و اغراق‌گونه قلمداد شود و ناشی از تعلق شخص بدان شهر و یا نشناختن شهرهای دیگر. اما اگر کسی که هیچ پیوند نَسَبی یا سببی یا منافع مشترک با کاشمر ندارد، چنین بگوید؛ اگر کسی که اولین بار 19 سال پیش مسافر کاشمر بوده و پس از آن به بیش از هزار شهر و روستای ایران سفر کرده و دستکم زیر آسمان یک چهارم آنها خوابیده است، چنین ادعایی بکند، نمی‌توان آنرا جدی نگرفت: «کاشمر از دوست‌داشتنی‌ترین شهرهای تمام ایران است».

خانه‌ای در روستای تربقان کاشمر

خانه‌ای در روستای تُربَقان کاشمر، عکس از غیاث‌آبادی، اسفند 1390

اینرا مسافری که به کاشمر می‌رسد، در نخستین مشاهدات و برخوردها و مراودات خود با مردم محلی پی می‌برد. او باغ‌ها و مزارع و خانه‌باغی‌هایی را می‌بیند که به حال خود رها نشده‌اند و به دقت به آنها توجه و رسیدگی می‌شود. کشتزارهای گسترده‌ای را می‌بیند که تپه‌های باستانی فراوانی را چون نگین گوهری در دل خود دارند. مردمی را می‌بیند که ریشه در خاک خود دارند و بدون شعار و تظاهر، داشته‌های فرهنگی و نیاکانی خود را پاس می‌دارند. مسافری که تازه به کاشمر وارد می‌شود، بلافاصله احساس می‌کند که همه مردم شهر با او آشنایی و محبت دارند. آنان او را به خود می‌پذیرند و چون آشنایی دیرین از او استقبال می‌کنند. او می‌بیند که در کاشمر هیچکس با دیگری غریبه نیست؛ می‌بیند که هیچکس برای مسافران و مراجعان کیسه‌ای ندوخته است؛ می‌بیند که گذرهای شهرها و روستاها پاکیزه‌تر از همه شهرهایی است که تاکنون دیده است؛ می‌بیند علاوه بر اینکه همگان پشت ‌و پناه یکدیگر هستند، اما هر کس به کار خود مشغول است و فضولی‌های متداول جامعه ایرانی در آنجا جایی ندارد. او در عمق چشم کاشمریان هرگز نشانه‌ای از سوءظن نمی‌بیند، بلکه اعتماد و محبت عمیقی را می‌بیند که به جانش می‌نشیند. مسافری که به کاشمر می‌رسد، مردمی منضبط و رانندگانی مقید و پیشه‌ورانی درستکار را می‌بیند. او خیلی زود متوجه می‌شود که در اینجا همه در این فکر هستند که چگونه می‌توانند دستگیر و کمک او و دیگران باشند و چگونه می‌توانند خاطره‌ای نیک از انسانیت خود بر جای گذارند. اینچنین است که کاشمر دوست‌داشتنی و زیباست!

کشتزارها و تپه های باستانی روستای تربقان کاشمر

همزیستی کشتزارهای امروزی و تپه‌های باستانی در روستای تُربَقان کاشمر

نمونه‌ای از ده‌ها تپه باستانی در میان زمین‌های زراعی تربقان، عکس از غیاث‌آبادی، اسفند 1390

سرزمین «تُرشیز» که از دهه 1310 خورشیدی و با استناد به نام تاریخی یکی از روستاهای ناشناخته منطقه به «شهرستان کاشمر» تغییر نام داده است، ناحیه‌ای غنی و اصیل در غرب خراسان است. این سرزمین به دلیل موقعیت جغرافیایی بسته خود، همواره دارای نوعی هویت مستقل و نیز نگاهدارنده آیین‌ها و داشته‌های کهن بوده است. علاوه بر این، ترشیز نام بزرگترین شهر این سرزمین نیز بوده است که این شهر نیز در همان هنگام به کاشمر تغییر نام داده شد. نگارنده اطلاعی از دلایل و انگیزه‌های این تغییر نام‌ها ندارد و نمی‌داند که به چه انگیزه‌ای نام کهن «ترشیز» بطور کامل از تمامی نقاط جغرافیایی این سرزمین زدوده شده و به نام کهن دیگری روی آورده شده که نام یکی از اجزاء و اعمال ترشیز بوده است.

پاره «کاش/ کَش» در نام کاشمر به گمان زیاد با نام «کاشیان/ کاسیان» و نام‌های کهن ایران در پیوند است. این پاره به شکل‌های متنوع در نام‌های کَش، کاشان، کشمار، کشمیر، کاسی، کاسپی، کاسپین، قزوین، کوس، کوس‌محله، کوش، کوشان و انبوهی از نام‌های دیگر مشابه آنها زنده مانده است و نگارنده پژوهش درازمدتی را پیرامون آنها در دست دارد.

ترشیز سرزمین باریک و بلندی است که در طول جغرافیایی گسترده شده است. این ناحیه که حدود 150 کیلومتر طول و حدود 60 کیلومتر عرض دارد؛ از سمت شمال به کوهستان‌های «کوه‌سیاه» و «کوه‌سرخ» تکیه داده و از سمت جنوب رو به کویر نمک دارد. این موقعیت ممتاز جغرافیایی موجب شده که سرزمین ترشیز باستان یا کاشمر امروزی، به مانند نواحی دیگر، چندان معبر دیگران نباشد و بتواند هویت و مشخصه‌های فرهنگی و تمدنی خود را تا حد زیادی حفظ کند.

سرو کهنسال کاشمر

سرو کهنسال و حفاظت‌شده در امامزاده سیدحمزه کاشمر، نمونه‌ای از علاقه و توجه مردم کاشمر به یادمان‌های نیاکان

عکس از خانم بهاره اسکندری

از شهرها و روستاهای مهم این سرزمین می‌توان از کاشمر (ترشیز قدیم)، بَردَسکَن، خلیل‌آباد، شهرآباد، فیروزآباد، تُربَقان، کِژغَنَه، قوژْد، علی‌آباد کِشمَر، ریوَش و سرحوضَک نام برد.

در این منطقه آثار و یادمان‌های باستانی گوناگون و مهمی وجود دارد که از جمله عبارتند از: برج علی‌آباد کِشمَر، میل (مناره) منفرد فیروزآباد، تپه‌های باستانی فیروزآباد و قلعه آتشگاه که موضوع این گفتار است. در ناحیه آبرفتی در دو کیلومتری جنوب روستای «ساق‌آباد/ سَغ‌آباد؟» (اسحاق‌آباد) که خود در شش کیلومتری جنوب روستای قوژْد و ده کیلومتری جنوب کاشمر واقع است، نمونه‌های فراوانی از فسیل‌های انواع نرم‌تنان و دوکفه‌ای‌ها و ماهی‌ها دیده می‌شود.

از ترشیز و کاشمر در بسیاری از متون تاریخی و جغرافیای تاریخی یاد شده است و این نشان از کارکرد و اهمیت و تأثیر فراوانی است که کاشمر و کاشمریان بر دنیای پیرامون خود داشته‌اند. از آن جمله‌اند: «فتوح‌البُلدان» نوشته بلاذری از سده سوم هجری، «تاریخ بیهق» نوشته ابوالحسن بیهقی از سده ششم هجری، «کامل‌التواریخ» نوشته ابن‌اثیر از نیمه نخست سده هفتم هجری، «معجم‌البُلدان» نوشته یاقوت حَمَوی از اوایل سده هفتم هجری، «نُزهه‌القلوب» نوشته حُمدالله مستوفی از نیمه نخست سده هشتم هجری، «روضات‌الجنات فی اوصاف مدینه هرات» نوشته معین‌الدین محمد اسفزاری از اواخر سده نهم هجری و بسیاری آثار دیگر.

تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد، نخستین اثر پژوهشی که مطابق با معیارهای علمی امروزی در زمینه کاشمرشناسی نوشته شده است، پایان‌نامه تحصیلی زنده‌یاد حسین اسکندری تُربَقان با عنوان «جغرافیای محلی تُربَقان» است که در سال 1344 خورشیدی در دانشگاه فردوسی مشهد انجام پذیرفته است.

برای نگارنده جای خوشنودی و افتخار فراوان دارد که در آخرین سفر خود به کاشمر مهمان خانواده گرامی و فرهنگی و فرهنگ‌دوست اسکندری و نوادگان آن بزرگوار بوده است و از همه آنان بخاطر لطف و محبت و مهمان‌نوازی بی‌دریغشان صمیمانه سپاسگزاری می‌نماید.

لانه‌موری و قلعه آتشگاهچشم‌انداز بالای قلعه آتشگاه کاشمر

چشم‌انداز رو به جنوب از بالای قلعه آتشگاه کاشمر، کویر نمک و دره منتهی به قلعه

عکس از خانم بهاره اسکندری، اسفند 1390

قلعه آتشگاه یک دژ و استحکامات پدافندی و یکی از آثار باستانی کاشمر است که در کوهستان‌های شمال‌غربی شهر کاشمر جای دارد. این قلعه در هشت کیلومتری شمال روستای سرحوضَک که خود در شش کیلومتری غرب کاشمر است، قرار دارد. مختصات جغرافیایی قلعه آتشگاه عبارت است از: 35 درجه و 18 دقیقه و 59 ثانیه شمالی، 58 درجه و 23 دقیقه و 10 ثانیه شرقی. راهی که از روستای سرحوضک به قلعه آتشگاه می‌رود، راهی پرپیچ و خم و سنگلاخی و جیپ‌رو است که عبور از آن و پیدا کردن قلعه بدون راه‌بلد ممکن نیست. از آخرین نقطه‌ای که حرکت با خودرو ممکن است تا پای قلعه حدود یک کیلومتر راه است که رسیدن به آن پس از یک ساعت پیاده‌روی و کوه‌پیمایی در دره‌ای زیبا ممکن می‌شود. این دره دربردارنده گونه‌های متنوعی از درختان گردو و بَنه (پسته وحشی) و گل‌ها و گیاهان خودرو و از جمله بوته گیاه مقدس «هوم» و نیز نهرهای زلال آب است که از دل زمین می‌جوشد. در این دره همچنین چندین نمونه از صخره‌های صیقلی و مسطح آذرین وجود دارد که انتظار می‌رفت همانند دیگر نمونه‌های مشابه آن در نواحی گوناگون ایران، انواعی از نگارکنده‌های پیش‌تاریخی در آنها دیده شود، اما نگارنده به هیچ نمونه‌ای برخورد نکرد و ممکن است نیاز به بررسی بیشتر داشته باشد.

نام آتشگاه برای این قلعه ظاهراً برگرفته از شکل و جنس کوهستان‌های پیرامون آن است که از سنگ‌های آذرین درونی تشکیل شده و سیاه‌رنگ و براق هستند. احتمال نیز می‌رود که بر فراز یکی از قله‌های کوه، یک میل پیام‌رسانی با آتش وجود داشته بوده باشد که نام خود را به کوه و قلعه داده باشد.

موقعیت قلعه از نظر سوق‌الجیشی جالب‌توجه است. این قلعه از نظر میزان دسترس‌ناپذیری و مقاومت در برابر مهاجمان جزو شاخص‌ترین و برترین دژهای باستانی ایران است و به راحتی با استحکامات قلعه بابک در کلیبر و قلعه الموت در رودبار قزوین رقابت می‌کند. این نشان می‌دهد که سازندگان قلعه برای مکان‌یابی آن دست به مطالعات میدانی گسترده‌ای زده بوده‌اند.

قلعه آتشگاه کاشمر

استحکامات و موقعیت سوق‌الجیشی قلعه آتشگاه کاشمر، عکس از غیاث‌آبادی، اسفند 1390

موقعیت محلی قلعه به این ترتیب است که حفره طبیعی بزرگی به قطر تقریبی یک کیلومتر وجود دارد که با دیواره‌های بسیار بلند صخره‌ها محصور شده است. این حفره یک معبر طبیعی در سمت جنوب و یک معبر طبیعی در سمت شمال‌غربی دارد. هر دوی این معبرها با دیواره‌هایی از سنگ‌های زبره‌تراش و معمولاً خشکه‌چین مسدود و محدود شده‌اند و دروازه‌ای‌ که امروزه از بین رفته در میان دیوار جنوبی تعبیه شده بوده است. در میان این حفره و درست به مانند جزیره‌ای در دل سنگ، صخره‌ای سخت و ستبر به قطر و بلندی حدود دویست متر جای گرفته است. پیرامون این صخره سنگی نیز به مانند بدنه کوه‌هایی که حفره را در بر گرفته‌اند، دارای پرتگاه‌های بلند و خطرناک است و دستیابی و صعود فقط از سمت غرب آن ممکن می‌شود. قلعه آتشگاه بر روی همین صخره ساخته شده و بقایای دیوارهای آن در محل موجود است.

بازمانده دیوارهای قلعه آتشگاه کاشمر

بازمانده دیوارهای قلعه آتشگاه کاشمر و بوته‌های گیاه مقدس هوم بر فراز آن، عکس از غیاث‌آبادی، اسفند 1390

این بقایا که متشکل از سنگ‌های زبره‌تراش، آجرهایی به ابعاد چهل در چهل سانتیمتر با پخت مرغوب، سفال‌های عصر آهن 3 تا دوره سلجوقی و نشانه‌های استقراری دیگر هستند، حاکی از تداوم زندگی نظامی در این قلعه در فاصله تقریبی 2800 سال تا 600 سال پیش دارد. بناها و اتاق‌های قلعه تا حد زیادی ویران شده‌اند و بنیان‌های آن در زیر نهشته‌های ناشی از فرسایش باد نهفته است.

در مجموع، قلعه آتشگاه بر روی صخره سنگی مرتفع و صعب‌العبوری ساخته شده که سه طرف آنرا پرتگاه‌های بلند و خطرناک تشکیل می‌دهد. پیرامون این صخره را در فاصله اندکی پس از پرتگاه‌ها، مجدداً دیواره‌های صخره‌های بلند دیگری در بر گرفته‌اند و آنرا به شکل استحکاماتی غیرقابل نفوذ و دسترس‌ناپذیر در آورده‌اند.

غار قلعه آتشگاه کاشمر

در کنار دهانه ورودی لانه‌موری قلعه آتشگاه کاشمر، اسفند 1390

یکی دیگر از ابزارهای تدافعی قلعه آتشگاه، سازه‌ «لانه‌موری» آن است. لانه‌موری اصطلاحی است که نگارنده آنرا برای نوعی سازه‌های تدافعی زیرزمینی پیشنهاد می‌کند. اکنون این سازه‌ها با یکی از نام‌های نه‌چندان دقیق «غار/ پناهگاه/ سوراخ/ شهر زیرزمینی» یا نام‌های دیگر شبیه آن شناخته می‌شوند. این سازه‌ها که در نواحی بسیاری از ایران دیده شده‌اند، دالان‌ها و راهروهای پیچ‌درپیچ و چند طبقه و هزارتویی است که به تقلید از لانه مورچه ساخته شده‌اند و مردم در مواقع ناامنی در آن جاها پنهان می‌شده‌اند و یا کمین می‌کرده‌اند. نقشه این لانه‌موری‌ها به اندازه‌ای پیچیده و تودرتو و تاریک بوده است که چنانچه دشمن یا شخص غریبه‌ و ناآشنایی بدان وارد می‌شده، در دالان‌های تاریک و مطبق آن گم می‌شده و در نهایت بر اثر حمله بومیان یا بر اثر تشنگی و گرسنگی و کمبود هوا کشته می‌شده است. نمونه‌های شاخصی از این لانه‌موری‌ها در نیاسر و نوش‌آباد کاشان، مورچه‌خورت اصفهان و بُناب در آذربایجان غربی شناسایی شده‌اند.

لانه‌موری قلعه آتشگاه در زیر صخره اصلی قلعه جای دارد و یکی از راه‌های ورودی آن در عمق دره و در سمت غرب صخره قرار دارد. در اینجا پس از ورود به هشتی آغازین لانه‌موری، دو راه در کنار یکدیگر وجود دارد که عبور از آنها بطور سینه‌خیز ممکن می‌شود. سپس شبکه پیچیده و هراسناک لانه‌موری با راه‌ها و طبقات و شیب‌های متعدد آن آغاز می‌شود. این شبکه تاکنون بطور کامل شناسایی و نقشه‌برداری نشده است و نیاز به پیگیری و پیجویی حرفه‌ای غارنوردان و ابزارهای کامل راهیابی و ضدگمراهی دارد.

ساکنان قلعه‌ آتشگاه می‌توانستند از این لانه‌موری برای مقاومت نهایی در برابر اشغالگران بهره‌برداری کنند. آنان ضمن اینکه اشخاص ناتوان را در لانه‌موری پنهان می‌کردند و مصون می‌داشتند، با خروج ناگهانی از درون شبکه پیچیده آن، از پشت سر به دشمنانی که وارد قلعه شده بودند، پاتک می‌زدند. مجموع مختصات و مشخصه‌ها و ابزارهای پدافندی بکار گرفته شده در این قلعه، عملاً امکان اشغال آنرا بسی نامحتمل می‌نمود.

به نظر می‌رسد که این دژ مستحکم و مجموعه استحکامات وابسته بدان به همت ساکنان ترشیز باستان (کاشمر امروزی) به عنوان یکی از راه‌حل‌ها برای محافظت از مردمان سرزمین خود و نیز حفظ هویت و استقلال کاشمر در برابر قوای جهانگشا، مهاجمان آزمند و حکومت‌های مرکزی زیاده‌خواه ساخته شده است.

در دنیای امروز، تهاجم‌های نظامی و مقاومت‌های نظامی جای خود را به یورش‌های فرهنگی/ اقتصادی داده است. ملت زنده و پویا ملتی است که بتواند مقاومت‌های متناسب با تهاجم‌های امروزی را طراحی و اجرا کند.



web analytics