هنگام بررسی بناهای تقویمی و گاهشماری در ایران، همیشه پرسشی مرا بخود مشغول میداشت و تا بررسی چارتاقی شگفتانگیز و یگانه «بازههور» پاسخی برای آن نیافته بودم و آن پرسش این بود که آیا ممکن نیست بنایی تقویمی با دقتی زیادتر از دیگر چارتاقیها و در عین حال با سازوکاری سادهتر وجود داشته باشد و یا بتوان به وجود آورد؟ اما بازههور این پرسش را با قاطعیت تمام پاسخ داد.
چارتاقی بازههور در قلمرو نیشابور باستانی، در سوی چپ راهی که از نیشابور به تربتحیدریه میرود و کمی پایینتر از روستای رباطسفید واقع شده است. در اینجا نیز همچون نیاسر، رودی از کنار چارتاقی میگذشته که امروزه خشک شده است. در پایینتر از چارتاقی، جاده از میان دو کوه میگذرد که بر بالای هر کدام از کوهها قلعهای باستانی وجود دارد. یکی از قلعهها را «قلعه دختر» و دیگری را «قلعه پسر» مینامند. این بنا نیز همچون دیگر چارتاقیهای ایران از سنگ و ملات گچ و ماسه ساخته شده است.
زمان ساخت این بنا به دوره اشکانی یعنی حدود دو هزار سال پیش باز میگردد و تا این زمان علیرغم زمینلرزههای پرشمار و شدید در خراسان، هیچیک از بخشهای بنا و حتی گنبد آن آسیب زیادی ندیده و برخی فروریختگیها در دیوارها و پایهها در سالهای اخیر بازسازی شده است. اما به لحاظ نبود آگاهی از کاربرد واقعی بنا، اندکی از دقت لبههای آفتابسنجها کاسته و در روزنه شرقی بنا دستکاریهایی شده و آنرا مسدود کردهاند. اما هیچکدام از اینها در حدی نیست که آسیبهای جدی به بنا وارد ساخته باشد و میتوان آنها را با صرف وقت و علاقهمندی اصلاح کرد.
چارتاقی بازۀهور با دیگر چارتاقیهای ایران تفاوت قابل ملاحظهای را عرضه میدارد. همانگونه که در نقشه بنا دیده میشود، بین پایهها و فاصله بین پایهها و دیگر بخشهای بنا تقارن موجود در چارتاقی نیاسر به چشم نمیخورد و طول ضلعهای بنا بدون احتساب دیوارهای اضافه جانبی بین ۱۵ تا پانزده و نیم متر در نوسان است. اندازه پهنای پایهها نیز در حدود کمی بیشتر یا کمتر از ۶ متر و نیز فاصله بین پایهها در حدود سه و نیم متر متغیر است. در نتیجه در بازههور مانند دیگر چارتاقیها شاهد عدد تناسب بخصوصی بین طول ضلع چارتاقی و پهنای پایهها نیستیم.
نظام گاهشماری در چارتاقی بازههور بسیار جالب، دقیق و ساده طراحی شده و میتواند نمونهای برای ساخت نمادین اینگونه تقویمهای آفتابی باشد. در این چارتاقی زاویه میان بخشهای داخلی پایههای غربی که آفتابسنج بنا را تشکیل میدهند، با زاویه میل خورشید در آغاز هر یک از ماههای سال برابر است.
زمان رصد و سنجش پرتوهای خورشید در چارتاقی بازههور مانند دیگر بناهای تقویمی ایران، به دلیل وجود غبار و مه صبحگاهی مدتی دیرتر از زمان طلوع حقیقی خورشید انجام میشده و برای اینکه شاخصی مطمئن و بدون تغییر برای وقت دقیق رصد داشته باشند که در طول ماهها و سالهای مختلف تغییری در آن حاصل نشود، در سوی شرقی بنا، دیواری با ارتفاع و در فاصلهای معین ساخته بودند که در حکم آن شاخص بود و موجب میشد تا وقت دقیق رصد را در زمانی بدانند که پرتوهای خورشید بامدادی بلافاصله از بالای دیوار و با عبور از روزنه شرقی بنا به آفتابسنج بنا میتابد. در چارتاقی بازههور، آفتابسنج عبارت است از بخش داخلی پایههای غربی بنا که در نقشه دیده میشود.
بنای چارتاقی بازههور نسبت به چهار جهت اصلی با ۱۴ درجه انحراف شرقی ساخته شده که اگر ۳ درجه میل مغناطیسی منطقه را به آن بیفزاییم. انحراف آن از چهار جهت اصلی به ۱۷ درجه میرسد. دیواری که در سوی شرقی بنا وجود داشته، باعث میشده تا طلوع خورشید را به اندازهای عقب اندازد تا خورشید در حین حرکت خود به اندازه ۱۷ درجه از مشرق فاصله بگیرد و آنگاه از بالای دیوار دیده شود. این اندازه در چارتاقی نیاسر حدود ۱۳ درجه و به جای دیوار از کوهی در افق استفاده شده بود.
با توجه به نکات بالا در اول فروردینماه یا اعتدال بهاری یعنی درآغازین روز بهار یا روزجشن نوروز که میل خورشید o درجه است، خورشید پس از سر زدن از بالای دیوار، دقیقاً در امتداد روزنه شرقی و خط میانی بنا قرار دارد و سایه باریک و بلند شاخصی که در میانه داخلی روزنه، مانند شاغولی آویزان و آونگ بوده (نقطه O) و امروزه محل آن همچنان باقی میباشد، بر میانه چارتاقی واقع میشود (نقطه A). البته ممکن است که بجای آونگ از روزنه باریک قیف مانندی که دهانه تنگ آن در نقطه O واقع میشده، استفاده شده باشد. پس هنگامی که پرتو خورشید یا سایه شاخص خورشیدی O در امتدادA دیده میشود، نشاندهنده اول فروردین ماه است: (AB = AE)
در اول اردیبهشتماه که میل خورشید به ۱۱ درجه بالاتر از اعتدال بهاری رسیده، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه B دیده میشود و زاویه AOB برابر با ۱۱ درجه است.
در اول خردادماه که میل خورشید به ۲۰ درجه بالاتر از اعتدال بهاری رسیده، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه C دیده میشود و زاویه AOC برابر با ۲۰ درجه است.
در اول تیـرماه یا آغاز فصل تابستـان یا انقـلاب تابستانی که میــل خورشیـد به بـالاترین حد فاصـله خود از اعتـدال بهـاری یعنی بیست و سه و نیم درجه رسیده، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه D دیده میشود و زاویه AOD برابر با بیست و سه و نیم درجه است.
در اول مردادماه که میل خورشید مجدداً به ۲۰ درجه بالاتر از اعتـدال بهاری میرسد، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه C΄ که همان C است، دیده میشود و زاویه AOC΄ برابر با ۲۰ درجه است.
در اول شهریورماه که میل خورشید مجدداً به ۱۱ درجه بالاتر از اعتدال بهاری میرسد، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه B΄ که همان B است، دیده میشود و زاویه AOB΄ برابر با ۱۱ درجه است.
در اول مهرماه یا اعتدال پاییزی یعنی در آغازین روز پاییز میل خورشید مجدداً به o درجه میرسد و سایه شاخص خورشیدی O بر نقطهA΄ که همان A است، دیده میشود.
در اول آبانماه که میل خورشید به ۱۱ درجه پایینتر از اعتدال پاییزی رسیده، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه E دیده میشود و زاویه A΄OE برابر با ۱۱ درجه است.
در اول آذرماه که میل خورشید به ۲۰ درجه پایینتر از اعتدال پاییزی رسیده، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه F دیده میشود و زاویه A΄OF برابر با ۲۰ درجه است.
در اول دیماه یا آغاز فصل زمستان یا انقلاب زمستانی که میل خورشید به پایینترین حد فاصله خود از اعتدال پاییزی یعنی فاصله ۵/۲۳ درجه رسیده است، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه G دیده می شود و زاویه A΄OG برابر با ۵/۲۳ درجه است.
در اول بهمنماه که میل خورشید مجدداً به ۲۰ درجه پایینتر از اعتدال پاییزی میرسد، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه F΄ که همان F است، دیده می شود و زاویه A΄OF΄ برابر با ۲۰ درجه است.
در اول اسفندماه که میل خورشید مجدداً به ۱۱ درجه پایینتر از اعتدال پاییزی میرسد، سایه شاخص خورشیدی O بر گوشه E΄ که همان E است، دیده میشود و زاویه A΄OE΄ برابر با ۱۱ درجه است.
در اول فروردینماه خورشید مجدداً به نقطهای که در آغاز گفته شد، میرسد و این سیر تسلسل همچنان ادامه مییابد.
همانگونه که در نقشه دیده می شود، هرچند که چارتاقی بازههور احتیاجی به تقارن معمول چارتاقیهای دیگر نداشت، اما از تقارن زیبا و جالبی در شکل ایجاد سایهها در آفتابسنج خود برخوردار است و در حالیکه دقت اندازهگیری در عموم چارتاقیها به یک فصل یا سه ماه میرسد، در چارتاقی بازههور این دقت به یک ماه افزایش یافته است.
نکته دیگر جالب توجه در این بنا، راهروی باریک و بلندی است که از کنار تنها دالان ورودی بنا در ضلع غربی آغاز شده و به شمال بنا هدایت میشود و آنگاه به درون چارتاقی راه مییابد. این راه بیگمان برای رفت و آمد به درون بنا در هنگام رصد پرتوها ساخته شده تا عبور و مرور اشخاص از راه اصلی، مانع دیدار سایههای ایجاد شده در آفتابسنج نشود.
در اینجا لازم میدانم این نکته را هم یادآوری کنم که نام «بازههور» اشاره مستقیم و دقیقی به کاربرد تقویمی آن دارد. چرا که «هور» همان خور یا خورشید است و «بازه» به معنای فاصله میان دو چیز، بریدگی، روزن، و شکاف آمده است که با هم معنای «شکاف خورشید» یا «روزنه خورشید» را میدهد. اما بجز این بازه به معنای «چوبی که ترازو یا قپان را از آن میآویزند» نیز آمده و این معنا نیز با روزنه بنا که شاخص خورشیدی را از آن میآویختهاند، هماهنگی دارد. هر دوی این معانی نشاندهنده نگهداشت کاربرد چارتاقی در نام آن است و اشاره آشکاری به کاربرد تقویمی و رصدخانهای این بنا میکند. بنایی که یادمان شکوهمند دانش ریاضی و محاسبههای دقیق نجومی و معماری ایرانیان باستان در دو هزار سال پیش از این است.
گزارش خبرگزاری سینا: کشف اسرار نجومی در چهارتاقی بازههور
گفتارهای دیگر:
- گاهشماری گاهنباری: کهنترین نظام گاهشماری شناختهشده در ایران
- چارتاقی بتخانه آتشکوه
- چارتاقی نویس تفرش
- چارتاقی/ چهارطاقی: تعریف، انواع و پراکندگی
- چارتاقی خانه دیو
- نخستین جایزه چارتاقی نیاسر
- چارتاقی کهک: بنایی فروخفته در قلب امامزاده زینب خاتون
- دیدار انقلاب زمستانی ۱۳۸۵ در چارتاقی نیاسر
- انقلاب تابستانی در چارتاقی نیاسر
- گردهمایی و دیدار زایش خورشید در چارتاقی نیاسر