Skip to content
 

صفحه اصلی و راهنمای مطالب موجود در باره چارتاقی‌ها

اخترباستان‌شناسی و چارتاقی: ملاحظات کیهانی و جهت‌گیری‌های خورشیدی در معماری چارتاقی و الگوهای چلیپایی باستانی
Archaeoastronomy and Tetrapylon: Cosmic Considerations and Solar Orientations in the Tetrapylon‌ Architecture and Ancient Cruciform

The Sun in Tetrapylons

چهارطاقی نیاسرطلوع خورشید در انقلاب تابستانی، چارتاقی نیاسر، ۱۳۸۵

دگر شارسان از بر کوهسار/ سرای درنگ است و جای شمار (گفتار زال در شاهنامه فردوسی)
همه راه داد است و آیین مهر/ نظر کردن اندر شمار سپهر (فردوسی)

پژوهش‌های نگارنده که نخستین بار در سال ۱۳۸۰ منتشر شد، نشان می‌دهد که بسیاری از چارتاقی‌ها یا چهارطاقی‌های ایران بگونه‌ای طراحی و ساخته شده‌اند که می‌توان زمان رسیدن خورشید به برخی از مواضع سالانه و از جمله نقاط انقلاب تابستانی و  انقلاب زمستانی (آغاز تابستان و آغاز زمستان) و اعتدالین را با دقت زیادی و با دیدار طلوع خورشید از میان روزنه‌های تشکیل شده در میان اضلاع داخلی پایه‌های بنا تشخیص داد.

در این چارتاقی‌ها، نسبت خاصی میان پهنای پایه‌ها به طول هر ضلع آن وجود دارد که در نتیجه آن، زاویه تشکیل‌شده میان خط‌دیدهایی که از میان پایه‌های داخلی بنا می‌گذرد، با تغییرات میل خورشید در طول سال برابر است و می‌توانسته‌اند با چنین ویژگی جالبی، هنگام‌های مفروض سالیانه را تشخیص داده و استخراج کنند. چارتاقی‌های نیاسر، نویس و بتخانه، از مهمترین این بناها هستند.

این چارتاقی‌ها، از معدود نمونه‌های سالم‌ باقی‌مانده در میان ده‌ها چارتاقی ایران هستند که پس از حدود دو هزار سال، همچنان کاربری تقویمی و رصدی خود را تا به امروز حفظ کرده‌اند و می‌توان از جمله در آغاز زمستان و آغاز تابستان و اعتدالین به مشاهده و سنجش طلوع خورشید از میان روزنه‌های ویژه آنها پرداخت.

در بسیاری از تقویم‌های آفتابی دیگر که این نگارنده آنها را معرفی کرده است، این امکان تنها با دیدار سایه‌های خورشید بامدادی فرا دست می‌آید؛ اما در چارتاقی‌ها علاوه بر سنجش زمان از طریق سایه‌های ایجاد ‌شده در میان پایه‌های چندگانه داخلی بنا که با پلان صلیبی خود در حکم یک آفتاب‌سنج هستند، می‌توان قرص خورشید را نیز از روزنه ویژه‌ای که رو به سوی محل طلوع خورشید در انقلاب زمستانی و انقلاب تابستانی و اعتدالین دارد، تماشا کرد.

طلوع و مشاهده خورشید در امتداد این روزنه‌ها، علاوه بر اثبات ملموسِ انجام محاسبات سعه‌المشرق و جهت‌گیری‌های خورشیدی در ساخت چارتاقی‌ها، این احتمال را نیز مطرح می‌سازد که ملاحظات خورشیدی در این بناها، نه صرفاً به منظور اهداف زمان‌سنجی و تقویمی، که با هدف مناسبت‌های آیینی انجام پذیرفته باشد. آیین‌هایی که گویا با باورداشت‌های زروانی و میترایی/ مهری که خاستگاهی در خورشید و پدیده‌های کیهانی داشته‌اند، در پیوند بوده‌اند.

در نزدیکی چارتاقی نیاسر، نمونه‌ای از یک ساعت آفتابی کهن نیز وجود داشته است که در سالیان اخیر منهدم شده است. این ساعت همراه با چارتاقی، مجموعه‌ای کامل از ابزارهای زمان‌سنجی را فراهم کرده بوده‌اند.

طلوع خورشید در چارتاقی نیاسر و غیاث آبادیدقایقی پس از طلوع خورشید در انقلاب تابستانی ۱۳۹۰ و نگارنده، عکس از آقای میثم رمضانزاده

فهرست و راهنمای مطالب موجود در باره چارتاقی‌های ایرانی و رومی:

● چارتاقی‌های ایران:

درباره اخترباستان‌شناسی و سازه‌های خورشیدی
پیشگفتار چارتاقی‌های ایران

چارتاقی نیاسر
چارتاقی بتخانه آتشکوه
چارتاقی بازه هور
چارتاقی خیرآباد
چارتاقی‌های کرمجگان و خورآباد
چارتاقی کهک
چارتاقی نویس تفرش
چارتاقی خانه دیو

● چارتاقی‌های رومی (تتراپیلون‌ها):

شناسایی مناسبات خورشیدی در چارتاقی‌های رومی
چارتاقی هایدنتور اتریش
چارتاقی ژانوس ایتالیا
چارتاقی کاپارا اسپانیا
چارتاقی مالبورگتو ایتالیا

● کتاب‌ها:

نظام گاهشماری در چارتاقی‌های ایران (۱۳۸۰)
بناهای تقویمی و نجومی ایران (۱۳۸۳)
چارتاقی‌های ایران (ویرایش جدید کتاب‌های بالا، ۱۳۸۹)
The Sun in Tetrapylons

● نوشته‌های دیگر:

چارتاقی: تعریف، انواع و پراکندگی
پرسش‌های متداول در باره مناسبات خورشیدی چارتاقی نیاسر
مجسمه چارتاقی و مراسم دیدار خورشید از شهر اشکانی هترا
پیشنهاد ساخت و احیای معماری چارتاقی و جهت‌گیری‌های خورشیدی

● دوره‌های آموزشی اخترباستان‌شناسی و بناهای خورشیدی:

دوره آموزشی اخترباستان‌شناسی و انسان در ایران
دوره آموزشی اخترباستان‌شناسی و بناهای تقویمی ایران

● پیوندهای چارتاقی‌ها با جشن‌های ایرانی:

جشن‌های کهن آغاز تابستانی
شب چله (یلدا)، شب زایش خورشید و آغاز سال نو میترایی

● اعتراض‌های انجام شده و واکنش‌هایی بخاطر وضعیت اسفبار چارتاقی:

اعلام خطر در باره چارتاقی نیاسر

● فیلم‌های ساخته شده در باره چارتاقی و اخترباستان‌شناسی:

فیلم مستندِ روشنان آسمانی
فیلم مستند سیر اختران در فرهنگ ایران

رضا مرادی غیاث آبادیدر چارتاقی بازه‌هور، زمستان ۱۳۹۰



web analytics