پژوهش های ایرانی/ نوشته ‌های رضا مرادی غیاث آبادی در فرهنگ ایران باستان و اختر باستان شناسی

چارتاقی «خانه دیو» یکی دیگر از چارتاقی‌های منفرد ایران است که در کوهستان‌های دورافتاده شمال غربی سبزوار در استان خراسان و بر قلهٔ صخره‌ای سخت و صعب‌العبور جای دارد. دستیابی به چارتاقی، پس از ساعت‌ها پیاده‌روی و کوه‌پیمایی ممکن می‌شود و اکنون برای صعود از صخرهٔ حامل چارتاقی، از میلهٔ نقاله‌های بالابر که برای حمل مصالح ساختمانی برپا شده‌اند، کمک گرفته می‌شود. >>>

تازه‌ها

چهارشنبه، 11 دی‌‌ماه 1387

● دوست بزرگوارم آقای عباسعلی رستموف، استاد رصدخانه اخترفیزیک شماخی در جمهوری آذربایجان از پایان نخستین دوره مطالعات اخترباستان‌شناسی در محوطه باستانی «گوبستان» خبر داده‌اند. ایشان مدت‌هاست که برخی ملاحظات نجومی در نگارکندهای باستانی و جالب گوبستان را پیگیری می‌کنند و اکنون گزارشی عالمانه و خواندنی را در وب‌سایت رصدخانه شماخی منتشر کرده‌اند. مقاله استاد رستموف را با نام «رصدخانه خورشیدی باستانی یا نیایشگاه خورشید؟» در اینجا ببینید: Ancient Solar Observatory or Temple of the Sun

● آقای فرشته‌خصلت پس از سفر به چارتاقی «خانه دیو»، اطلاعات میدانی بسیاری را در اختیار نگارنده نهاده‌اند تا گزارش چگونگی وضعیت طلوع خورشید در این چارتاقی را بنویسم و منتشر نمایم. امیدوارم این گزارش را بزودی به پایان برسانم.

● مدتی پیش، آقای دکتر محسن حافظیان، پژوهشگر گروه ایران‌شناسی دانشگاه کنکوردیا در کانادا، گفتاری با نام «زبان دیوزدگی» در نقد کتاب «زبان باز» نوشته دکتر داریوش آشوری را برایم فرستاده بودند که بسیار از آن آموختم. این گفتار برای وب‌سایت ارزنده «زبان فارسی» نیز فرستاده شده و در آنجا منتشر شده است. بی‌تردید، کوشش‌ها و دلمشغولی‌های آقای آشوری و نقد و مخالفت‌های جدی آقای حافظیان و دیگران، می‌توانند در نهایت به سود زبان فارسی باشند.

مدتی پیش در روستایی دورافتاده در فراهان، پیرزنی روستایی گریبانم را گرفت که: «گذر را نیالا که شب می‌چُری و می‌چایی!» این عبارت شیوا را از آن رو آوردم که به باور این کمترین، مسئله اصلی در ذات زبان فارسی و گویشوران آن نیست؛ بلکه دشواری‌های است که نوکیسه‌گان شهرنشین با دخالت‌های بیجا و واژه‌سازی‌های دلخواهانه و بی‌پایه رواج داده‌اند. اینروزها هر کسی که دو کتاب می‌خواند، هوس واژه‌سازی و سره‌نویسی تخیلی به سرش می‌زند. مثلاً اگر واژه‌های «ایمیل»، «وبلاگ» و «وب‌سایت» تقریباً در سراسر جهان به همین شکل بکار می‌رود و هیچکس هوس معادل‌سازی برای آن به سرش نمی‌زند، ما بدون اینکه برای ایجاد یا توسعه و تکمیل آنها کوشیده باشیم، فقط تمایل به دستکاری در نام‌های آنها را داریم. چون اینکار نیاز به هیچ سواد و خرج و دردسری ندارد. وقت آزاد و کرسی گرم و ذهن خیالباف می‌خواهد که این آخری (بزنم به تخته) مثل چاه‌های نفت و گاز ما، جوشان و خروشان است: تارنما، تارنگار، تارنوشت، تارگاه، رایانامه، رایان‌نامه، رایانویس، رایان‌نما، وب‌گاه، وب‌نوشت، وب‌کده، وب‌خانه، پست الکترونیک و خیلی کلمه‌های بامزه و بی‌مزهٔ دیگر. در حالیکه واژه «ایمیل» با «میل» ایرانی خاستگاهی مشترک دارند و هردو دلالت بر پست و چاپار می‌کنند.

● انجمن نجوم خیام در شهر زاهدان، برنامه‌ای جالب و پربار برای شب یلدا تهیه دیده بود که با موفقیت برگزار شد. قرار بود این کمترین هم در برنامه آنان شرکت کنم که متأسفانه فرصت نشد و از دیدار آنان محروم ماندم. آقای مقدسی- دبیر انجمن- گزارش‌ها و عکس‌هایی از مراسم را برایم فرستاد که براستی از چنین برنامه‌ها و علاقه‌مندانی در شگفت ماندم. تهرانی‌ها باید باور کنند که کفگیرشان به ته دیگ خورده است.

● آقای جواد مفرد نیز که هر از گاهی نوشته‌های مفید اما بسیار پیچیده و دشوارفهم خود را برایم می‌فرستند، این بار از روی لطف همیشگی، گفتارهایی در زمینه نیایشگاه‌های مهر در آذربایجان را فرستاده‌اند که امیدوارم پیوندی از صفحه وب آنها بدستم برسد تا در اینجا بیفزایم. البته باید اعتراف کنم که درک و فهم نوشته‌های ایشان از عهده همچو منی به کلی خارج است.

● این اواخر تعدادی نامه نیز به دستم رسید با این مضمون که شیخ بهایی فلان دانشمندی بزرگ بود و چنین و چنان. با احترام فراوان به همه این دوستان، باید عرض کنم که تاکنون بجز مجموعه لطیفه‌های مشهور به «کشکول شیخ بهایی»، حتی یک سطر نوشته علمی از این دانشمند بزرگ نخوانده و نشنیده و ندیده‌ام. امید که این دوستان به سنت حسنه رایج، فقط به شعار و بزرگنمایی نپردازند و دستکم مشخصات اثری از این دانشمند را نیز به نوشته خود اضافه نمایند. به نظر این بنده، تمامی انتساب‌های عجیب و غریب به جناب شیخ (همچون حمام شمع‌سوز اصفهان) ساخته و پرداخته ذهن مذهبیون دورهٔ صفوی برای یکی از علمای محبوب زمان بوده است. شاید هم در اشتباه هستم و دوستداران شیخ با معرفی آثارش مرا از این اشتباه بیرون می‌آورند.

● آقای علیرضا پروانه هم خبر داده‌اند که شماره نخست مجله تخصصی باستان‌شناسی با نام «اسرار باستان» در بهمن ماه امسال به سردبیری ایشان منتشر می‌شود. برای ایشان صمیمانه آرزوی موفقیت می‌کنم و امیدوارم نشریه ایشان در کنار مجله «باستان‌پژوهی» که آقای شهرام زارع با پشتکار و دلبستگیِ عجیبی منتشر می‌کنند، موجب غنای بیشتر آگاهی‌های علمی در جامعه‌ای شود که مطالعات باستانی را با خیال‌پردازی و شعارزدگی‌های رایج یکسان دانسته‌اند. برای نمونه به عکسی ساختگی و تقلبی اشاره می‌کنم که مدت‌هاست در اینترنت از روی همدیگر کپی می‌کنند و آنرا منتسب به عصر هخامنشی و موزه هرمیتاژ می‌نمایند.

● در آخر نیز به تذکر و پرسش چند تن از دوستان اشاره می‌کنم که گفته‌اند نمی‌دانند بخش «تازه‌ها» پس از اینکه از صفحه اصلی پژوهش‌های ایرانی برداشته می‌شود، به کجا می‌رود و در کجا می‌توان تازه‌های غیر تازه را خواند. در پاسخ باید عرض کنم که تاکنون این بخش‌ها را پس از برداشتن از صفحه اصلی به یک بایگانی غیر دسترس می‌برده‌ام، اما باید فکری بکنم و جایی همیشگی برای آنها ترتیب بدهم.

پایان رصدهای انقلاب زمستانی

سه‌شنبه، 3 دی‌‌ماه 1387

برنامه‌های دیدار و رصد طلوع خورشید انقلاب زمستانی در چند چارتاقی ایران با شرکت گروه‌هایی از دوستداران اخترباستان‌شناسی ایرانی با موفقیت پایان‌ پذیرفت. هر چند امسال نتوانستم مانند چند سال گذشته در نیاسر حاضر شوم، اما همه برنامه‌ها با پشتکار و علاقه‌مندی آقای ایرج صفایی- کارشناس رصدخانه دانشگاه کاشان- بخوبی پیش رفت. ایشان ترتیب یک نشست علمی پس از پایان رصد خورشید را نیز دادند که گزارش کوتاهی از آن به تفصیل یا به تلخیص در خبرگزاری‌ها و نشریات منتشر شده است (برای نمونه خبر کوتاه وزارت علوم را ببینید). آقای فرشته‌خصلت و همراهان ایشان به چارتاقی «خانه دیو» در کوهستان‌های صعب‌العبور شمال غربی سبزوار رفتند و عکس‌ها و گزارش‌ها و دستاوردهای خوبی را با خود آورده‌اند. خودم با تنی چند از دوستان به چارتاقی نویس تفرش رفتیم و روز بعد، به مشاهده خورشید در چارتاقی کهک قم پرداختیم. گزارش‌ها، عکس‌ها و نقشه‌های این سفرها به مرور منتشر خواهند شد. بی‌تردید، سخت‌کوشی‌ها، سرما و بی‌خوابی‌ها، سفرهای دور و دراز، و آرمان بزرگ همه دوستان به آگاهی‌هایی از تاریخ علم در ایران و دستاوردهای بزرگ دانشی پیشینیان منجر خواهد شد که نزدیک به دو هزار سال است به فراموشی سپرده شده است.

چارتاقی نویس تفرش

گزارش مقدماتی

دوشنبه، 20 آبان‌ماه 1387

در چارتاقی نویس نیز همچون دیگر چارتاقی‌های منفرد ایران و از جمله چارتاقی مشهور نیاسر، ملاحظات تقویمی و تناسب با نقاط طلوع خورشید به هنگام اعتدالین و نیز انقلاب‌های تابستانی و زمستانی بکار بسته شده است. محور و ساختار بنا و نسبت اندازه طول پایه‌ها به فاصله میان آنها و زاویه‌های منتج شده از آن با توجه به ارتفاع افق محلی به گونه‌ای است که در هنگام‌‌هایی از سال، پرتوهای خورشید در راستاهای سنجیده شده‌‌ای از بنا می‌تابند و از روزنه‌های میان پایه‌ها دیده می‌شوند. چنانکه در نقشه دیده می‌شود، نقطه طلوع انقلاب تابستانی در امتداد یکی از محورهای بنا است و نقاط طلوع خورشید در اعتدال بهاری و پاییزی و نیز در انقلاب زمستانی، هر یک دارای دو خط‌دید مستقل و موازی است که تقارن بسیار زیبایی ایجاد کرده‌اند. >>>

پیوندهای کعبه با خورشید و

خانهٔ خورشید

شنبه، 4 آبان‌ماه 1387

بناها و مکان‌های مقدس در جهان فراوان هستند، اما معمولاً هیچکدام آنها دارای تاریخچه و سرگذشت روشن و مشخصی نیستند. گزارش‌های تاریخی و روایت‌های داستانی پیرامون بناهای مقدس به اندازه‌ای گوناگون و متناقض هستند که امکان دستیابی قاطع به واقعیت‌های روزگاران گذشته ناممکن است. اما ممکن است که بتوان با توجه به واقعیت‌های ملموس و قابل اندازه‌گیری، تا اندازه‌ای به سواد آن نزدیک شد. هر مکانی می‌تواند به دلایل گوناگون جغرافیایی، وضعیت اقلیمی، ساختار طبیعی ممتاز، واقعه‌ای تاریخی، پدیده‌ای کیهانی و یا هرگونه انگیزه و عامل دیگر، توجه مردمان را به خود جلب کند و اندک‌اندک به یک «مکان مقدس» تبدیل شود. در یک «مکان مقدس»، معمولاً بنایی نیز ساخته می‌شود که تقدس مکان را به خود می‌گیرد و تبدیل به یک «بنای مقدس» می‌شود. بناهای مقدس هنگامی که از حمایت دستگاه سیاسی قدرتمند و پشتیبانی یک دین رسمی یا فراگیر برخوردار شوند، به سرعت گسترش می‌یابند و گاه عوامل آغازین تقدس مکان، به باورهای و احکام ثانویِ تازه‌ای تغییر چهره می‌دهد. >>>

گزیده‌ها:

● مهاجرت‌های آریاییان و دریاهای باستانی ایران

● اوستای کهن و فرضیاتی پیرامون نجوم‌شناسی

● سنگ‌نبشته کَن‌چرمی، کتیبه صخره‌ای کهن

● رویدادنامه نبونید و کورش بزرگ

● جزیره خارک، کتیبه و صخره‌کندهای نویافته

● سنگ‌نبشته رَباطک، پنجره‌ای بر زبان‌های ایرانی

● آیین مزدک به روایت متن پهلوی دینکرد

● در باره اخترباستان‌شناسی

● چارتاقی نیاسر، صفحه اصلی

● راهنمای زمان جشن های ملی ایران باستان

● گاهشماری جلالی