شهر و محوطه باستانی هَترا به همراه مجموعهٔ عظیم بناها، تندیسها، سنگنبشتهها و دیگر یادمانهای فراوانی که در آن به دست آمده، یکی از بزرگترین و مهمترین بازماندههای فرهنگ و تمدن اشکانی است. این شهر در سده دوم پیش از میلاد پایهگذاری شد و در سده دوم و ابتدای سده سوم میلادی به اوج بالندگی و عظمت خود رسید. هترا در زمان اردشیر بابکان مورد هجوم قرار گرفت و تضعیف شد. سپس در زمان شاپور یکم و شاپور ذوالاکتاف که هر سه پادشاهان ساسانی بودند، اشغال گردید و دستور ویرانی آن صادر گردید. هترا پس از این سه یورش ویرانگر، هرگز روی آبادانی مجدد ندید و برای همیشه متروک ماند. امروزه نیز ایرانیان هترا را بکلی به دست فراموشی و بیتوجهی سپردهاند و آشنایی چندانی با این آثار گرانمایهٔ ایرانی ندارند. هترا را بخاطر وجود نیایشگاه خورشید و دیگر بناها و آثار در پیوند با خورشید، «شهر خورشید» نیز مینامند. و این برای پارتیان دوستدار میترا و خورشید دور از انتظار نیست. [...]
قلعه دارا و تکذیب قصه ساختگی کشف شهر هخامنشی در ترکیه
به این منظور با آقایان بیرگول آچیکیلدیز، استاد دپارتمان باستانشناسی دانشگاه آرتوکولوی ماردین، و آقای محمد بیلدیرجی، پژوهشگر سازههای آبی باستانی استان ماردین، مکاتبه کردم و چند سؤالی را مطرح کردم که آیا اخیراً در محوطه دارا کاوشهایی انجام شده است؟ در این صورت، آیا این کاوشها به نتایج جدیدی مبنی بر کشف یک شهر هخامنشی منجر شده است؟ آیا باستانشناسان یا مقامات مسئول استان ماردین چنین ادعا و اظهارنظری را مطرح کرده و در رسانههای محلی یا بینالمللی منتشر شده است؟ پاسخ آنان که از روی لطف برای نگارنده ارسال داشتند، چنین بود که اکنون در «دارا» عملیات حفاری جدیدی در دست انجام نیست و در نتیجه به نتایج جدیدی نیز منجر نشده است. آنان همچنین بر دادههای قبلی تأکید کردند که بر اساس آخرین مطالعات، دارا یک شهرک نظامی رومی است که برای مقابله با هجوم نظامی ساسانیان ساخته شده است. آقای آچیکیلدیز ضمن ابراز تعجب از اخبار رسانههای ایرانی، از اظهارنظر مقامات استان ماردین در خصوص کشف شهر هخامنشی اظهار بیاطلاعی کرد و نشر آن در رسانهها را تکذیب نمود. [...]
عاقبت ماجرای ارتش کمبوجیه پس از دو سال انتشار اخبار مجعول
این روزها انتشار اخبار و ادعاهای تخیلی و ساختگی در زمینههای گوناگون ایرانشناسی و آثار باستانی بسیار فراوان و گسترده شده است. جالب است که در این میان سازمان میراث فرهنگی با ادعاها و بیانیههای خود، جلودار همه خیالپردازان و آشفتهگویان شده است. روزنامهنگاران و خوانندگان، خود میباید هشیار باشند و همواره بنا را بر کذب بودن اخبار بگذارند مگر آنکه خلاف آن ثابت شود و پژوهشگران مستقل آنرا تأیید کنند. دو سال پیش اخبار فراوانی از دو برادر دوقلوی ایتالیایی که بازماندههای ارتش کمبوجیه در مصر را کشف کردهاند، در چند رسانههای غیرمعتبر انگلیسیزبان منتشر شد. ما ایرانیان نیز که معمولاً در برابر خارجیان احساس ضعف میکنیم و تصور میکنیم هر چه در نشریات فرنگی گفته شود، وحی منزل و بلاتردید است؛ همچون همیشه ذوقزده و احساساتی شدیم و بدون احساس نیاز به کسب اطلاعات بیشتر از منابع موثق علمی، آنرا خبر اول روزنامهها و نشریات کردیم. در برخی گزارشهای فارسی از این خبر، چنان روی دوقلو بودن این دو برادر تأکید و اصرار شده بود که گویی اگر آنان دوقلو نبودند، ارتش کمبوجیه کشف نمیشد. [...]
زیورافزارهای باستانی قفقاز
مردمان شرق باستان به ویژه در عصر مفرغ و عصر آهن دلبستگی فراوانی به زیورافزارهای گوناگون و پر نقشونگار داشتهاند. آنان نه تنها از انواع و اقسام کانیهای رنگین برای آرایش خود استفاده میکردهاند، که با بهرهگیری از فلزاتی که به تازگی بدان دست یافته بودند، زیورآلات متنوعی میساختهاند که تقریباً تمامی سطح بدن آنان را از نوک پا تا فرق سر میپوشانده است. در بهرهگیری از زیورافزار هیچ تفاوتی میان زنان و مردان نبوده است و همه آنان به یکسان از تمامی زینتهای ممکن و موجود استفاده میکردهاند. اما در این میان «کمربند» یک استثناء بشمار میرود و منحصر به مردان بوده است. کمربند علاوه بر اینکه بخشی از پوشاک مردانه بوده، نشانه و شاخصی برای موقعیت و مقام اجتماعی یا نظامی مردان بوده است. یکی از جالبترین زیورآلات بسیاری از مردمان باستان، زنگولههایی فلزی و زیبا بوده است که هم مردان و هم زنان بر گردن خود میآویختهاند و بر خلاف امروز مختص به حیوانات نبوده است. [...]
پهنه شانههایم
این گفتار را خانم نرگس فراهانی پس از اینکه موضوع فیلم کوتاه و تأسفباری را برایش تعریف کردم، نوشته است. در این فیلم کوتاه، گروهی از کارگران افغانستان دیده میشدند که آنان را بزور اسلحه وادار کرده بودند تا به شکلی تحقیرآمیز، محکم و مکرر بر سر خود بکوبند. اسلحهبدستان بلندبلند میخندیدند و نمیدانستند آنانی [...]
مناظره با سخنگوی سازمان میراث فرهنگی و چند نکته دیگر
ظاهراً پس از گفتارهای پیشین این نگارنده پیرامون خبر ساختگی کشف بقایای ارتش کمبوجیه در مصر و تکذیبنامههای زاهی حواس (دبیرکل شورای عالی آثار باستانی مصر) و پائولو گاللو (باستانشناس ایتالیایی و مسئول کاوشهای غرب مصر) آنچه که لازم بود برای رفع گمراهیها انجام شده است. آنچه باقی مانده، صرفاً اصرارهای بیفایدهٔ برخی مسئولان سازمان [...]
ماجرای ارتش کمبوجیه: سوءاستفاده دیگری از عاطفه ملی مردم
دبیرکل شورای عالی آثار باستانی مصر ماجرای کشف بقایای ارتش کمبوجیه در مصر را خبری بیاساس و گمراهکننده خواند. دکتر زاهی حواس- باستانشناس برجسته مصری و دبیرکل شورای عالی آثار باستانی مصر در اطلاعیهای مطبوعاتی اعلام کرده است که «آنچه در روزنامهها، خبرگزاریها و اخبار تلویزیون از کشف بقایای ارتش کمبوجیه از قول برادران دوقلو [...]
اندر حکایت مضحک کشف بازماندههای ارتش کمبوجیه در مصر
به تازگی اخبار فراوانی از دو برادر دوقلوی ایتالیایی که بازماندههای ارتش کمبوجیه در مصر را کشف کردهاند، منتشر شده است (برای نمونه بنگرید به Discovery و About). در برخی گزارشهای فارسی از همین خبر، چنان روی دوقلو بودن این دو برادر تأکید و اصرار شده که گویی اگر آنان دوقلو نبودند، ارتش کمبوجیه کشف [...]
سنگنبشتهها و فرمان داریوش بزرگ برای ساخت آبراه سوئز در مصر
سرزمین مصر در سال 525 پیش از میلاد به تصرف کبوجیه/ کمبوجیه دوم، دومین پادشاه هخامنشی در آمد. با اینکه مصریان چندین بار شوریدند تا استقلال خود را باز یابند و یکبار نیز برای کوته زمانی موفق به این کار شدند، اما دوران فرمانروایی هخامنشیان بر مصر که به غلبه اسکندر مقدونی پیوسته شد، دوران پایان تمدن درخشان و دیرینهٔ مصر و پادشاهی بومی فراعنه بود. از دوران فرمانروایی هخامنشیان بر مصر، آثار و یادمانهای پرشماری برجای مانده است که بیشترین آنها از زمان داریوش بزرگ است. این آثار، از کوشش هخامنشیان برای سازندگی و اصلاحات اداری در مصر و نیز از روحیهٔ مدارای مذهبی آنان حکایت دارد. یکی از مهمترین آثار بجای مانده از زمان داریوش در مصر، آبراهی است که رود نیل را به دریای سرخ پیوند میدهد. در طول مسیر این آبراه، تاکنون پنج ستون سنگی یادمانی از این پادشاه شناسایی شده است. ساخت آبراهی که دریای سرخ (احمر) را به رود نیل و دریای مدیترانه متصل کند، سرگذشتی طولانی دارد. فراعنه مصر دستکم از هزاره دوم پیش از میلاد (و شاید از هزاره سوم) در اندیشه ساخت چنین آبراهی بودهاند و در زمان فرعون نخائو/ نخو (609 تا 594 پیش از میلاد) ساخت آبراه تا اندازه زیادی پیش رفته بود. ادامه »
قتلعام مردم اکد: به فرمان کورش یا نبونید؟
در کتیبه «رویدادنامه نبونید و کورش بزرگ» که از آخرین نمونههای سنت رویدادنامهنویسی در بابل بشمار میرود، عبارتی مبهم آمده که پرسشها و پیچیدگیهایی را رقم زده است. نویسندهٔ رویدادنامه آورده است: “هنگامی که کوروش به سپاه اکَـد در شهر اُپـیـس بر کرانه رود دجـلـه حمله کرد؛ مردمان اَکَـد بشوریدند. اما او همه مردمان شهر [...]
یادی از سِرگِئی تالسْتوف در هفتادمین سالگرد آغاز کاوشهای باستانشناسی خوارزم
در میان عکسهای ارسالی خانم لیلا کریموا، چند عکس از تالستوف نیز وجود داشت که دریغم آمد مطلب کوتاهی در باره او ننویسم. روانشاد سرگئی پاولوویچ تالستوف (۱۲۸۶- ۱۳۵۵ خورشیدی) یکی از بزرگترین و نامآورترین باستانشناسان و قومشناسان شوروی بود. او در سال ۱۳۱۷ یعنی در سن ۳۱ سالگی از سوی آکادمی علوم اتحاد شوروی [...]
نگارکندهای نویافته از بلخ بامی و دامنههای هندوکش
ناحیه بلخ در شمال افغانستان و نیز دشت شادیان و دامنه کوهستانهای بلند هندوکش و کوه بابا در جنوب بلخ، یکی از مهمترین سرزمینهای شکلگیری و گسترش فرهنگ ایرانی بوده است. بلندیهای جنوب بلخ (برای نمونه «غار آق کوپروک») یکی از زیستگاههای کهن انسان در عصر پارینهسنگی زیرین، و دلتای سبز و خرم بلخرود از [...]
سنگنبشته خشیارشا شاه در شهر وان
شهر کردنشین وان در پنج کیلومتری شرق دریاچهای به همین نام در آناتولی شرقی (ارمنستان پیشین و ترکیه امروزی) قرار دارد. ناحیهای که این شهر در آن واقع شده، درهای سرسبز و حاصلخیز به طول تقریبی بیست و عرض شش کیلومتر است که از کوهستانهای بلند پیرامون سیراب میشود. خط راهآهن تهران- استانبول نیز از [...]
رد فرضیه یکصدساله سنگ قبر اسکندر
انتساب پارهای رویدادهای تاریخی و آثار و ادوات باستانی به شخصیتهای مشهور و شناخته شده تاریخی، در ایران و سراسر جهان رواج داشته است. چنین انتسابهایی نه تنها توسط عامه مردم، که گاه بدست دانشمندان انجام پذیرفته است. پای نفشردن بر درستی دادههای تاریخی یا استنباطهای پیشین، پژوهشهای بیشتر و کوشش برای جبران اشتباههای متداول، [...]
خالکوبیهای توران در مقایسه با بیتهای از شاهنامه فردوسی
English کاوشهای چندین ساله گروههای باستانشناسی آلمان و موزه هرمیتاژ روسیه در آسیای میانه شرقی (جمهوری خودمختار تووا و شهرهای توران، پازیریک و ارژن)، منجر به پیدایی چندین نمونه از آثار خالکوبی بر روی بدن انسان شد. گزارشهای هیئتهای باستانشناسی نشان میدهد که این خالکوبیها بر روی بدن شاهان، شاهزادگان و پهلوانان یا سرداران انجام [...]
نمایشگاهی از کاوشهای دره شاهان در توران
سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۲ در تاریخ کاوشهای باستانشناسی اهمیتی فراوان دارند. در این سالها، باستانشناسان روسیه با پشتیبانی موزه ارمیتاژ در سنپترزبورگ به سرپرستی کنستانتین چوگونوف Konstsntin Chugunov و با همکاری باستانشناسان انستیتوی باستانشناسی آلمان و موزه پیش و آغاز تاریخ مونیخ به سرپرستی هرمان پارزینگر Herman Parzinger و آناتولی نَگلر Anatoli Nagler توانستند به [...]
زمین سوخته: جزیره مسموم و اقلیم ایران
جزیره «وُزروژدنـیـه» (Vozrozhdeniya) بزرگترین جزیره دریاچه خوارزم (آرال) است که در میان این دریاچه جای دارد. از پیوند عمیق و دیرینه این دریاچه و سرزمین خوارزم با سرزمینهای ایرانی و فرهنگ آن، در اوستا، متون پهلوی، کتیبههای هخامنشی و متون تاریخی، جغرافیایی و ادبیات فارسی به فراوانی سخن گفته شده و نیازی به بازگویی دوباره [...]
تپه آنو
این مقاله برای مدخل (آنـو/ اَنَـو) در «دانشنامه بزرگ ایران» نوشته شده است. آنـو/ اَنَـو (En: Anaw/ Ру, Тадж: Анав) تپهای باستانی با پیشینه هفت هزار سال به وسعت تقریبی یک هکتار در نزدیکی روستایی به همین نام که در فاصله دوازده کیلومتری جنوب خاوری شهر «اشک آباد» (منسوب به نام «اشک/ ارشک»، نخستین شاه اشکانی) [...]
گاهسنجی خورشیدی در اوستیا
باقیماندههای سنتهای گاهسنجی و زمانسنجی ایرانی، در برخی سرزمینهای ایرانیتبار و ایرانینشین در دوران باستان، همچنان تا حدودی برجای ماندهاند. یکی از این سرزمینها عبارت است از ناحیه «اوستیا/ اوستی» (در روسی «آستیا») و به ویژه اوستیای شمالی در قفقاز شمالی که اصلیترین نواحی آن در شمال جمهوری گرجستان و جنوب روسیه واقع است و [...]
خاستگاه ایرانی پالاواییان و تامیلیان
ندی پیش نامهای از آقای آمالا سینگ، یکی از «پالاواییان» جنوب شبه قاره به دستم رسید. ایشان در نامه خود گفتهاند ما انجمنی هستیم که در زمینه مهاجرت احتمالی پالاواییان یا «تامیلیان» از ایران باستان به هندوستان، و همچنین خاستگاه ایرانیِ پالاواییها تحقیق میکنیم. آنان بر این باورند که تاریخ گمشده و ریشه زبان تامیلی [...]
با آوای گلرخسار: سفر تا دورترین هزارههای فرهنگ ایرانی
گلرخسار صفی یوا، شاعر و سراینده بزرگ فارسی/ تاجیکی زبانِ معاصر تاجیکستان، نیازی به معرفی ندارد و سروده ها و کوشش های فراوان او در پاسداشت فرهنگ ایرانی و همبستگی ایرانیان تباران و ایرانی زبانان، برای همه کوشندگان و آرزومندان سرافرازی میهن، شناخته شده و درخور ستایش است. چند روز پیش که پس از چند [...]
آیین برافراشتن درفش کاویانی در سرزمین درفشهای برافراخته
برگرفته از سخنرانی این نگارنده در همایش بینالمللی نوروز، ارگ بم، اسفندماه ۱۳۷۹ شهر بلخ در شمال افغانستان امروزی و در نزدیکی رود آمودریا (جیحون) قرار داشته است. مردمان این شهر پس از ویرانی آن به دست قیس بن هیثم، شهر جدید بلخ را در بیست کیلومتری شرق آن بنا کردند که امروزه به نام [...]
